Ahmed Yesevî Kimdir? Hayatı, Tasavvuf Anlayışı ve Eserleri
Ahmed Yesevî kimdir? Hayatı, Yesi'deki irşad faaliyeti, Divân-ı Hikmet, Yesevîlik ve Türk dünyasında İslam'ın yayılmasındaki rolü kaynaklara dayalı olarak anlatıldı.
- Hayatı ve Kaynakların Durumu
- Eğitimi ve Tasavvuf Yolu
- Divân-ı Hikmet
Ahmed Yesevî (yaklaşık 12. yüzyıl), Orta Asya’da Yesi (bugünkü Türkistan, Kazakistan) şehrinde yaşayan, Türk dünyasında İslam’ın yayılmasında etkili olan mutasavvıftır. Divân-ı Hikmet adlı eseri Türkçe tasavvufî şiirin ilk örneklerinden kabul edilir; takipçilerine Yesevîler denir.
Hayatı ve Kaynakların Durumu
Ahmed Yesevî hakkındaki tarihî bilgiler sınırlıdır. Biyografisi, vefatından yüzyıllar sonra yazılan menkıbevî kaynaklara dayanır (örneğin Hazînetü’l-Asfiyâ, Lemezât, Divân-ı Hikmet’in sonraki nüshaları). Bu yüzden hayatına dair verilen birçok ayrıntı rivayet düzeyindedir. Doğum yeri olarak Sayram (İsfîcâb) gösterilir; bu şehir bugün Kazakistan’ın Şımkent bölgesindedir. Babasının İbrahim, annesinin Karasaç Ata’nın kızı olduğu ve yedi yaşında babasını kaybettiği anlatılır. Soyunun Hz. Ali’nin oğlu Muhammed b. Hanefiyye’ye dayandığı da iddia edilir; tarihçiler bu nesep rivayetinin sonradan oluşmuş olabileceğini belirtir. Ailenin Yesi’ye yerleşmesi ve çocukluğundan itibaren Arslan Baba’nın himayesinde yetişmesi menkıbelerde yer alır. Arslan Baba, Hz. Peygamber’in emanetini Ahmed’e ulaştıran kişi olarak anılır.
Eğitimi ve Tasavvuf Yolu
Ahmed Yesevî, ilk eğitimini Yesi’de aldı; sonra Buhara’ya giderek Yusuf Hamedânî’nin (Abdülhâlık Gucdüvânî ile ilişkili Hacegân silsilesinden) çevresinde bulunduğu rivayet edilir. Hamedânî’nin vefatından sonra halifelik makamı sırasıyla Abdullah Berkî, Hasan Endakî, Ahmed Yesevî ve Abdülhâlık Gucdüvânî’ye geçmiş, Ahmed Yesevî Hamedânî’nin üçüncü ya da dördüncü halifesi sayılmıştır. Bu süreç Hacegân tarikatının Türk dünyasındaki dalı olarak kabul edilir. Ahmed Yesevî, Buhara’dan Yesi’ye dönüp irşad faaliyetini orada sürdürdü. Yesevî’nin şeyhliği sırasında Türk halkına İslam’ı kendi dillerinde ve kültürel öğeleriyle anlattığı belirtilir.
Divân-ı Hikmet
Divân-ı Hikmet, dörtlükler hâlinde yazılmış tasavvufî şiirlerin derlemesidir. Karahanlı Türkçesi ve Çağatay Türkçesi unsurları taşır; hece veziniyle söylenmiştir. Asıl nüsha elde olmadığından, bugün bilinen metinler 16. yüzyıl sonrası el yazmalarına dayanır. Bu nedenle şiirlerin tamamının Ahmed Yesevî’ye mi, yoksa sonraki Yesevî şairlere mi ait olduğu bilim dünyasında tartışmalıdır. Divân’da ilahi aşk, nefis terbiyesi, şeriata bağlılık, ölüm düşüncesi ve Hz. Peygamber sevgisi öne çıkar. Hikmetlerin dili sade olup halka hitap eder. Bu şiirler, Türk edebiyatında tasavvufî şiir geleneğinin başlangıcı sayılır ve Yunus Emre gibi sonraki şairleri etkilemiştir (Yunus Emre).
Yesevîlik ve Yayılışı
Ahmed Yesevî’nin müritleri Orta Asya’da, Harezm’de, Horasan’da ve Anadolu’da faaliyet gösterdi. Yesevî dervişleri, bölgeler arası seyahatlerle İslam’ı Türk boyları arasında yaydı. Anadolu’ya gelen Yesevî dervişleri (Horasan erenleri) Türkmen toplulukların İslamlaşmasında etkili oldu. Bu bağlamda Hacı Bektaş-ı Velî’nin Yesevîlikle ilişkisi menkıbelerde anılır, ancak akademik olarak bu bağın niteliği tartışılır (Hacı Bektaş-ı Velî). Yesevîliğin daha sonra Nakşibendîlik içinde erimesi, Bektaşîlik ve diğer tarikatlarla kurduğu bağlar araştırmacılar arasında farklı yorumlanır.
Tasavvuf Anlayışı
Ahmed Yesevî’nin yolu, şeriata sıkı bağlılığı temel alır. Hikmetlerinde Kur’an, sünnet, mürşide hizmet ve tevazu vurgulanır. “Hikmet” kavramı burada öğüt dolu ahlaki şiir anlamında kullanılır. Hafî zikri tercih eden Hacegân çizgisinden farklı olarak, Yesevîlikte cehri (sesli) zikrin yaygın olduğu belirtilir; bu konuda kaynaklarda farklı değerlendirmeler vardır. Yesevî geleneğinde dervişlik, mal ve makam kaygısı taşımadan halka hizmet olarak görülür.
Menkıbelerin Değerlendirilmesi
Ahmed Yesevî hakkındaki en bilinen menkıbelerden biri, Hz. Peygamber’in emanetini (Hz. Muhammed’in ümmetine ait manevi emanet) Arslan Baba aracılığıyla ona ulaştırmasıdır. Bir diğeri, Ahmed Yesevî’nin Hz. Peygamber’in vefat yaşı olan 63 yaşına geldiğinde yer altı hücresine (çilehane) girerek ömrünün kalanını orada geçirmesidir. Gerçekten de Divân-ı Hikmet’te “Altmış üçte girdim yer altına” ifadesine benzer dizelerin bulunduğu söylenir; ancak bu dizelerin Ahmed Yesevî’ye ait olup olmadığı tartışmalı olduğundan, bunları tarihî bir veri olarak değil, Yesevî geleneğinin anlatımı olarak değerlendirmek gerekir.
Köprülü, Yesevîliği Türk halk tasavvufunun ana kaynağı olarak görmüş, bu görüş uzun yıllar kabul görmüştür. Daha sonra yapılan çalışmalar (örneğin Devin DeWeese, Ahmet Yaşar Ocak ve diğerleri) Yesevî geleneğinin kaynaklarını ve gelişimini eleştirel bir gözle ele alarak, tarihî Ahmed Yesevî ile sonraki Yesevî anlatıları arasındaki farka dikkat çekmiştir. Böylece bugün araştırmacılar, Ahmed Yesevî’nin tarihî şahsiyeti ile zamanla oluşan “Pir-i Türkistan” imajını birbirinden ayırmaya çalışmaktadır. Her iki yaklaşım da onun Türk İslam kültüründeki önemini ortadan kaldırmaz.
Ahmed Yesevî’nin Hatırası
Ahmed Yesevî’nin Türkistan şehrindeki türbesi, Türk dünyasının en önemli ziyaret merkezlerindendir. UNESCO 2003’te türbeyi Dünya Mirası Listesi’ne aldı. Ayrıntılar için Ahmed Yesevî Türbesi yazısına, sözleri ve öğretileri için Ahmed Yesevî: Meşhur Sözleri, Öğretileri ve Etkisi yazısına bakılabilir. Aynı coğrafyadan çıkan Bahâeddîn Nakşibend ve Abdülkâdir Geylânî ile kıyaslama yapmak, farklı tasavvuf yollarının ortak değerlerini görmeyi kolaylaştırır.
Sıkça Sorulan Sorular
Ahmed Yesevî ne zaman yaşadı?
Yaklaşık 11. yüzyılın sonu ile 12. yüzyıl ortası arasında yaşadığı kabul edilir; vefat tarihi olarak 1166 sıkça verilir. Doğum yeri Sayram (İsfîcâb) olarak anılır.
Hocası kimdir?
Yusuf Hamedânî’nin halifesi Abdülhâlık Gucdüvânî’den feyz aldığı rivayet edilir; bazı kaynaklar doğrudan Yusuf Hamedânî’nin müridi olduğunu söyler.
Divân-ı Hikmet nedir?
Ahmed Yesevî’ye nispet edilen, Karahanlı Türkçesiyle yazılmış, hece vezniyle söylenmiş hikmetlerden oluşan tasavvufî şiirler derlemesidir.
Yesevîlik nedir?
Ahmed Yesevî’nin yolunu izleyen, Orta Asya’da ve Anadolu’da Türk halk tasavvufunu etkileyen tarikattır; Bektaşîlik ve Nakşibendîlikle ilişkisi akademik tartışma konusudur.
Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: · Kaynaklar: Ahmed Yesevî, Divân-ı Hikmet; Fuat Köprülü, Türk Edebiyatında İlk Mutasavvıflar; Mecdut Mansuroğlu ve diğer Divân-ı Hikmet yayınları; Yusuf Hamedânî ve Yesevîlik üzerine araştırmalar
İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular
80 sorunun tamamı →Bu içerik faydalı oldu mu?
Geri bildiriminiz içeriklerimizi geliştirmemize yardım eder.
Kaynakça
- Ahmed Yesevî, Divân-ı Hikmet
- Fuat Köprülü, Türk Edebiyatında İlk Mutasavvıflar
- Mecdut Mansuroğlu ve diğer Divân-ı Hikmet yayınları
- Yusuf Hamedânî ve Yesevîlik üzerine araştırmalar
Genel kaynaklarımız için Kaynakça sayfasına bakınız. Fetva için: Diyanet İşleri Başkanlığı, Alo 190.