Gıybet ve Dedikodu

Gıybet Nedir?

Gıybet, bir kimsenin arkasından, onun duyduğunda hoşlanmayacağı bir şekilde konuşmaktır. Bu tanım bizzat Peygamberimize aittir. O, ashabına “Gıybet nedir bilir misiniz?” diye sormuş, “Allah ve Resûlü daha iyi bilir” cevabını alınca şöyle buyurmuştur: “Kardeşini, hoşlanmayacağı bir şeyle anmandır.” Bunun üzerine “Söylediğim şey kardeşimde varsa ne dersiniz?” diye sorulmuş, Resûlullah “Söylediğin onda varsa gıybet etmiş olursun; yoksa ona iftira etmiş olursun” buyurmuştur (Müslim, Birr 70).

Bu hadisten iki önemli sonuç çıkar: Birincisi, söylenen şeyin doğru olması onu gıybet olmaktan çıkarmaz. İkincisi, doğru olmayan bir şeyi söylemek gıybetten de ağır olan iftiradır (bühtan).

Kur’an’da Gıybet

Hucurât Suresi’nin 12. ayeti gıybet konusundaki temel metindir. Ayetin anlamı şöyledir: “Ey iman edenler, zannın çoğundan sakının; çünkü zannın bir kısmı günahtır. Birbirinizin kusurunu araştırmayın. Biriniz diğerinin gıybetini yapmasın. Sizden biri ölmüş kardeşinin etini yemekten hoşlanır mı? İşte bundan tiksindiniz. Allah’tan sakının. Şüphesiz Allah tövbeleri çok kabul edendir, çok merhametlidir.”

Ayette gıybet, ölmüş kardeşin etini yemeye benzetilmiştir. Bu benzetme son derece anlamlıdır: Ölü kendini savunamadığı gibi, gıybeti yapılan kişi de orada bulunmadığı için kendini savunamaz. Ayrıca ayet gıybetten önce kötü zan ve kusur araştırmayı yasaklar; çünkü gıybet genellikle bu ikisinin ardından gelir.

Hümeze Suresi ise insanları arkadan çekiştiren ve yüzlerine karşı alay edenler için ağır bir uyarıyla başlar (Hümeze Suresi, 104/1).

İlgili Kavramlar

İftira (Bühtan)

Bir kimseye onda olmayan bir kusuru veya suçu isnat etmektir. Gıybetten daha ağır bir günahtır. Namuslu kadınlara zina iftirası atmak (kazf) Kur’an’da ayrıca cezası belirlenmiş büyük bir suçtur (Nûr Suresi, 24/4).

Söz Taşıma (Nemime)

İnsanların arasını bozmak amacıyla birinin sözünü diğerine taşımaktır. Peygamberimiz “Söz taşıyan cennete giremez” buyurmuştur (Buhârî, Edeb 50; Müslim, Îmân 168). Kabirleri azap gören iki kişiden birinin söz taşıdığı için azap gördüğü de rivayet edilmiştir (Buhârî; Müslim).

Tecessüs

İnsanların gizli hâllerini, kusurlarını araştırmaktır. Günümüzde başkalarının sosyal medya hesaplarını kurcalayıp kusur aramak da bu kapsamda düşünülebilir.

Gıybeti Dinlemek

Gıybet yapmak haram olduğu gibi, gönül rızasıyla dinlemek de günahtır. Âlimler, gıybet edilen bir mecliste bulunan kişinin önce konuyu değiştirmeye çalışması, olmazsa gıybeti yapılan kardeşini savunması, bu da mümkün değilse meclisten ayrılması gerektiğini söylemişlerdir. Peygamberimiz, kardeşinin ırzını savunanı Allah’ın kıyamet günü ateşten koruyacağını müjdelemiştir (Tirmizî, Birr 20).

Gıybetin Caiz Olduğu Durumlar

Nevevî başta olmak üzere âlimler, meşru ve zorunlu bir amaç bulunduğunda bir kimsenin kusurunu söylemenin gıybet sayılmayacağını belirtmiş ve bu durumları şöyle sıralamışlardır:

• Zulme uğrayanın şikâyeti: Hâkime, yetkiliye veya hakkını alabilecek birine uğradığı haksızlığı anlatmak.
• Kötülüğü düzeltmek için yardım istemek: Bir kötülüğü önleyebilecek kişiye durumu bildirmek.
• Fetva sormak: Bir âlime durumu anlatıp hükmünü sormak; mümkünse isim vermeden.
• Müslümanları bir zarardan sakındırmak: Evlilik, ortaklık veya komşuluk için danışana, bildiği gerçeği ölçülü şekilde söylemek.
• Günahı açıkça işleyen: Bir günahı alenen ve övünerek işleyen kişinin yalnızca o günahını anmak.
• Tanıtmak: Bir kişi yalnızca bir lakapla biliniyorsa, küçümseme amacı olmadan o lakapla anmak.

Bu istisnalarda bile amaç zararı önlemek olmalı, ihtiyaçtan fazlası söylenmemelidir.

Gıybetin Kefareti

Gıybet kul hakkıyla ilgili bir günahtır. Tövbe edilmesi, mümkünse ve yeni bir kırgınlığa yol açmayacaksa helallik istenmesi gerekir. Helallik istemek daha büyük bir fitneye yol açacaksa, âlimler o kişi için dua ve istiğfar etmeyi, gıybet edilen yerlerde onu hayırla anmayı tavsiye etmişlerdir.

Gıybetten Korunma Yolları

• Konuşmadan önce düşünmek; “Bu söz kardeşimin yanında söylenebilir mi?” diye sormak,
• Başkalarının kusuruyla değil, kendi kusuruyla meşgul olmak,
• Boş vakitleri faydalı işlerle doldurmak,
• Dedikodu ortamlarından uzak durmak,
• “Allah’a ve ahiret gününe inanan ya hayır söylesin ya sussun” hadisini (Buhârî, Edeb 31; Müslim, Îmân 74) hayat düsturu edinmek.

Sosyal Medya ve Gıybet

Günümüzde gıybet, yalnızca yüz yüze sohbetlerde değil, mesajlaşma grupları ve sosyal medya paylaşımlarında da yaygın hâle gelmiştir. Birinin kusurunu yazmak, küçük düşürücü bir fotoğrafını paylaşmak veya doğruluğu bilinmeyen bir haberi yaymak da gıybet ve iftira kapsamındadır. Üstelik yazılı ve dijital ortamda söylenen söz çok daha fazla kişiye ulaşır ve uzun süre kalır. Peygamberimiz, kişiye günah olarak duyduğu her şeyi anlatmasının yeteceğini bildirmiştir (Müslim, Mukaddime 5). Paylaşmadan önce doğrulamak ve kardeşinin onurunu gözetmek her Müslümanın görevidir.

Sonuç

Dil küçük bir organdır ama büyük günahlara sebep olabilir. Gıybet, kardeşliği zedeleyen, güveni yok eden ve sevapları eriten bir hastalıktır. Müslüman, kardeşinin arkasından ancak yüzüne söyleyebileceği sözleri söyler.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 21 Eylül 2026 · Kaynaklar: Hucurât Suresi (49/12); Hümeze Suresi (104/1); Nûr Suresi (24/4); Müslim, Birr 70; Buhârî, Edeb 50; Müslim, Îmân 168; Nevevî, Riyâzü's-Sâlihîn, "Gıybetin caiz olduğu durumlar" babı; TDV İslâm Ansiklopedisi, "Gıybet" md.

Bu içerik nasıl hazırlandı? →