Hat Sanatında Yazı Çeşitleri: Sülüs, Nesih, Ta’lik

Bu yazıda öğrenecekleriniz

Aklâm-ı Sitte: Altı Klasik Kalem
Sülüs
Nesih

Hat sanatında yazı çeşitleri, Aklâm-ı Sitte (altı kalem: muhakkak, reyhânî, sülüs, nesih, tevkî, rikâ) ile bunlardan türeyen ta’lik, divanî, celi divanî, rika, siyakat ve Kûfi yazılarından oluşur. Her yazı türünün kendine özgü harf oranları, kullanım alanı ve estetik karakteri vardır.

Aklâm-ı Sitte: Altı Klasik Kalem

Yâkut el-Müsta’sımî ve daha önceki hattatların çalışmalarıyla sistemleşen altı klasik yazı “Aklâm-ı Sitte” olarak anılır. Bunlar muhakkak, reyhânî, sülüs, nesih, tevkî ve rikâ yazılarıdır. İlk ikisi mushaf ve büyük yapıtlar için kullanılan geniş ve ağır yazılardır. Tevkî ve rikâ ise daha çok yazışma ve resmi belgelerde kullanılan küçük kalem yazılardır. Osmanlı döneminde bu altı yazının bazıları daha yaygın kalmış, bazıları zamanla kullanımdan düşmüştür.

Sülüs

Sülüs, adını harf boyunun “üçte biri” anlamındaki ölçü sisteminden alır. Eğrilik ve düz çizgilerin dengeli birleşimi, harflerin üst üste binebilmesi ve geniş kompozisyon imkânı sunması nedeniyle hat sanatının “ana yazısı” sayılır. Cami kubbe yazıları, levhalar, kitabeler ve kitap başlıkları sülüsle yazılır. Celî sülüs, büyük boyutlu mimari yazılar için kullanılan bir türüdür. Şeyh Hamdullah ve Hâfız Osman gibi ustalar sülüs yazının Osmanlı üslubunu belirlemiştir.

Nesih

Nesih (“kopya eden, nakleden”) adı, bu yazının eser kopyalama işinde kullanılmasından gelir. Daha yuvarlak ve okunaklıdır, harfleri birbirinden net ayrılır. Kur’an mushafları, dua kitapları ve uzun metinler çoğunlukla nesihle yazılır. İbn Mukle ve İbnü’l-Bevvâb gibi ustaların çalışmalarıyla gelişen bu yazı, Şeyh Hamdullah’la birlikte Osmanlı’da son şeklini almıştır. Günümüzde basılı Kur’an’ların çoğu nesih karakterinde dizilir.

Ta’lik

Ta’lik (“asma”) yazısı, İran’da 14. yüzyıl civarında geliştirilen akıcı ve eğimli bir yazıdır. Satırların sağdan sola aşağı doğru kayması bu yazıya özgü bir görünüm kazandırır. Fars edebiyatı ve divan şiiri metinlerinin yazımında çok kullanılmıştır. Osmanlı’da ta’lik yazısı Mir Ali Tebrizî’ye nispet edilen nesta’lik geleneğiyle birlikte anılır; nesta’lik, nesih ile ta’liğin birleşiminden doğan zarif bir yazı olarak tanımlanır. Kıta ve levhalarda, şiir yazımında tercih edilmiştir.

Divanî ve Celî Divanî

Divanî yazı, Osmanlı Devleti’nin resmi yazışmalarında kullanılan, Fatih döneminde ortaya çıktığı rivayet edilen yazıdır. Satırlar yukarı doğru eğimlidir, harfler birbirine bitişiktir ve okunması deneyim gerektirir. Bu yüzden resmi belgelerin güvenliği için de uygun görülmüştür. Celî divanî ise bu yazının büyük boyutlu, süslü ve noktalar yerine süs işaretleri taşıyan türüdür. Fermanlar, beratlar ve tuğralar divanîyle yazılırdı. Rika yazısı da divanî ile ilişkilidir ve ayrı bir yazıda ele alınmaktadır.

Kûfi ve Diğer Yazılar

Kûfi, köşeli ve geometrik hatlarla bilinen en eski İslam yazısıdır. Mimari süslemelerde ve erken Kur’an nüshalarında kullanılır. Sonraki dönemlerde bu yazıdan farklı süslemeli türler (örgülü Kûfi, çiçekli Kûfi, binâî Kûfi) gelişmiştir. Mağribî yazı, Kuzey Afrika ve Endülüs’te kullanılan bölgesel bir yazıdır; Siyakat ise maliye ve defter kayıtlarında kullanılan özel bir yazıdır. Yazı çeşitliliği, sanatın farklı coğrafyalara ve ihtiyaçlara uyum sağladığını gösterir. Bu yazıların ayrıntıları için Kûfi hat ve Rika ve Divanî yazılarına bakabilirsiniz.

Yazı Seçiminde Dikkat Edilenler

Amaç: Mushaf için nesih, büyük levha için sülüs, resmi belge için divanî tercih edilir.
Metnin niteliği: Şiir ta’lik, dua ve ayet sülüs, uzun metin nesih ile uyumludur.
Mekân: Mimari yazılarda okunabilirlik ve ölçek önemlidir.

Bir hattat birden fazla yazı türünde icazet alabilir. Hat sanatının genel tarihi için Hat Sanatı Nedir? yazısı da faydalıdır.

Yazı Türlerinin Öğrenilme Sırası

Geleneksel hat eğitiminde öğrenci genellikle önce sülüs ve nesih yazılarını öğrenir; bu iki yazı, diğer yazıların temelini oluşturduğu için “ana yazılar” sayılır. Öğrenme süreci, kalemin tutuluşu ve yazılış yönü gibi temel bilgilerden başlar. Ardından harflerin tek başına, sonra birleşik hâlde yazılışı çalışılır. Usta, öğrencinin çalışmalarını düzeltir ve belirli aşamalardan sonra ona icazet verir. Divanî ve rika gibi resmî yazılar ise genellikle daha sonra öğrenilir, çünkü bunların kuralları serbestliği daha çok yansıtır.

Yazı türlerinin tarihi gelişiminde siyasi ve toplumsal etkenler de rol oynamıştır. Bürokrasinin gelişmesi, hızlı yazı ihtiyacını doğurmuş; bu da rika ve siyakat gibi yazıları ortaya çıkarmıştır. Dinî eserlerin çoğaltılması ise nesih yazısının yaygınlaşmasını sağlamıştır. Böylece her yazı türü, ait olduğu toplumsal işlevle birlikte okunduğunda daha iyi anlaşılır. Müzelerde sergilenen ferman, berat ve mushaflar bu çeşitliliğin güzel örnekleridir. Örneğin Topkapı Sarayı Müzesi koleksiyonu, farklı yazı türlerinin yan yana izlenebildiği zengin bir kaynak sunar.

Günümüz hat sanatçıları bu klasik yazıları öğrenmenin yanı sıra, çağdaş yorumlarla eser üretmektedir. Ancak çoğu usta, yenilik arayışının klasik kuralları iyi bilmekten geçtiğini vurgular. Bu, geleneğin hem korunması hem de canlı tutulması açısından önemlidir.

Yazı türleri hakkında bilgi sahibi olmak, hilye ve levha gibi eserleri okurken de faydalıdır; bu konu için Hilye-i Şerif ve hattat yetiştirme geleneği yazılarına göz atabilirsiniz.

Sıkça Sorulan Sorular

Aklâm-ı Sitte nedir?

Muhakkak, reyhânî, sülüs, nesih, tevkî ve rikâ olmak üzere altı klasik yazı türüne verilen addır.

Mushaflar hangi yazıyla yazılır?

Çoğunlukla nesih yazısıyla yazılır; okunaklı ve düzenli bir yapıya sahiptir.

Sülüs yazısı nerede kullanılır?

Cami kubbeleri, levhalar ve kitap başlıklarında sıkça kullanılır.

Ta’lik yazısı hangi kültürde gelişmiştir?

İran’da gelişmiş ve Osmanlı’da da kullanılan, akıcı ve eğimli bir yazıdır.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 4 Haziran 2026 · Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi, "Hat" md.; Muhittin Serin, Hat Sanatı ve Meşhur Hattatlar; Uğur Derman, Türk Hat Sanatı üzerine araştırma ve sergi yayınları

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

Bu içerik faydalı oldu mu?

Geri bildiriminiz içeriklerimizi geliştirmemize yardım eder.

Bu içerik nasıl hazırlandı? →