Rika ve Divanî Yazı Nedir? Nerede Kullanılır?

Bu yazıda öğrenecekleriniz

Rika Yazısı
Rikanın Özellikleri
Divanî Yazı

Rika, Osmanlı kâtiplerinin günlük yazışmalarda kullandığı küçük, sade ve hızlı bir yazı türüdür. Divanî ise Divan-ı Hümâyun’da ferman, berat ve benzeri resmî belgeler için geliştirilen, harfleri birbirine bitişik, satırları yukarı doğru eğimli süslü bir yazıdır.

Rika Yazısı

Rika, Arapçada “küçük parça, mektup” anlamına gelen kelimeden türemiştir. Aklâm-ı Sitte’nin altıncı yazısı olan rikâ ile aynı kökten gelse de Osmanlı’da gelişen “rika” daha sade ve pratiktir. 16. yüzyıldan itibaren Osmanlı kâtipleri arasında yaygınlaştı. Yazı hızlı yazılabilmesi için harfler birbirine bağlanır, noktalar birleştirilir ve süs kaygısı terk edilir. Özellikle 19. yüzyılda Mehmed Esad Yesârî (ö. 1798) ve Mustafa Râkım (ö. 1826) gibi hattatlar rika yazısını sanatsal düzeye taşıdı. Matbaa dönemi öncesi kitap yazımlarında, mektuplarda, hesap defterlerinde ve gündelik notlarda yaygın biçimde kullanıldı.

Rikanın Özellikleri

Küçük ve sade harfler: Satır üzerinde dengeli ve yatay yazılır.
Bağlantılar: Harfler arasında bağlantılar kısalır, bazı harf grupları tek hareketle yazılır.
Noktaların sadeleşmesi: Noktalar bazen birleştirilir veya yerleri hafifçe değişir.
Hız: Yazı akışı hızlıdır; defter ve belge tutmaya elverişlidir.

Rika sadece sade bir yazı olmakla kalmaz; bir hattatın elinde zarif ve ritmik bir yapıya ulaşabilir. Ancak okuyucu için en zorlu yönü, bazı harflerin benzer görünmesi ve bağlama göre okunmasıdır.

Divanî Yazı

Divanî, adını “Divan-ı Hümâyun”dan alır. Rivayete göre Fatih Sultan Mehmed döneminde İbrahim Münif adlı hattata nispet edilerek geliştirilmiştir; ancak bu konuda kaynaklarda farklı anlatımlar bulunur. 16. yüzyılda Şeyh Hamdullah çevresindeki ustaların da katkılarıyla gelişen yazı, Kanuni Sultan Süleyman döneminde Osmanlı divan kaleminin resmî yazısı olarak oturdu. Divanî yazıda satırlar yukarı doğru hafif eğimlidir; harfler birbirine bitişiktir ve kelimeler arası boşluklar azalır. Bu yapı yazıyı hem estetik hem de taklit edilmesi güç kılar, böylece sahte belge yazımını zorlaştırır.

Celî Divanî

Celî divanî, divanî yazının daha büyük ve süslü hâlidir. Noktaların yerine “zer” adı verilen süs işaretleri kullanılır ve boşluklar bu işaretlerle doldurulur. Özellikle sultanlara ait fermanlar, beratlar ve tuğralı belgeler bu yazıyla yazılırdı. Celî divanî, 16. yüzyılda Kanuni döneminde ve Şeyh Hamdullah’ın izinde gelişmiş, 17. yüzyılda Şeyh Mehmed Hâki gibi ustalarla sanatsal olgunluğa ulaşmıştır. Bu yazıyı okumak sıradan divanî yazıyı okumaktan çok daha zordur.

Kullanım Alanları ve Osmanlı Bürokrasisi

Osmanlı bürokrasisi, belge türüne göre farklı yazı biçimleri kullandı. Siyakat yazısı maliye ve hesap kayıtlarında, divanî fermanlarda, rika günlük yazışmalarda yaygındı. Bu çeşitlilik, hem güvenlik hem de verimlilik gerekçeleriyle şekillenmişti. Arşivdeki belgelerin okunması, Osmanlı Türkçesi bilgisi ve yazı çeşitlerine hâkimiyet gerektirir. Bugün Osmanlı Arşivi’nde çalışan araştırmacılar paleografya eğitimi alarak bu yazıları öğrenir. Böylece geçmişin hukuki, ekonomik ve toplumsal kayıtları çözülebilir.

Hat Sanatındaki Yeri

Rika ve divanî, hat sanatının “ana yazıları” olan sülüs ve nesih kadar dinî metinlerde kullanılmaz. Ancak sanatsal güzelliği olan levhalarda, kıtalarda ve murakkalarda bu yazılarla da örnekler bulunur. Divanî yazının eğimli ve akıcı kompozisyonu, hattatlara özel bir estetik imkân sunar. Bu iki yazıyı daha iyi anlamak için Hat Sanatı Nedir?, yazı çeşitleri, Kûfi hat, Tuğra ve Levha ve Kıta yazıları faydalı olacaktır.

Rika ve Divanî Öğrenmek İçin Kaynaklar

Osmanlı arşiv belgelerini okumak isteyenler genellikle önce nesih ve sülüs ile temel Arap harflerini, ardından rika yazısını öğrenir. Rika, günlük hayatın yazısı olduğu için en çok karşılaşılan belge türüdür. Divanî ise daha çok fermanlarda, beratlarda ve sultan hükümlerinde görülür. Üniversitelerin tarih ve Türk dili bölümlerinde “Osmanlı Türkçesi” ve “Paleografya” dersleri bu amaçla verilir. Ayrıca Devlet Arşivleri Başkanlığı ve çeşitli kültür kurumları kısa süreli kurslar ve yayınlar sunar.

Okuma sürecinde karşılaşılan en büyük zorluk, harflerin bitişik yazılması ve noktaların ihmal edilmesidir. Okuyucu, kelimenin bağlamını ve cümlenin anlamını tahmin ederek doğru okumaya ulaşır. Tecrübe kazandıkça belgelerde sık geçen kalıplar (“bende-i kemîne”, “sadaka-i” gibi) hızla tanınır. Sultanlara özgü belgelerde ise tuğra ve ünvan kalıpları belgenin türünü belli eder. Bu bilgi, belgelerin tarihlendirilmesi ve doğrulanması bakımından da önem taşır.

Hat sanatçıları ise rika ve divanî yazıyı estetik açıdan ele alarak levhalar hazırlar. Mehmed Esad Yesârî’nin rika kuralları ile ilgili çalışmaları sonraki kuşaklara örnek olmuştur. Bugün bazı hat atölyeleri bu yazıları da öğretir; ancak yaygın olarak sülüs ve nesih tercih edilir.

Sıkça Sorulan Sorular

Rika yazısı nedir?

Osmanlı’da günlük yazışma ve resmî kayıtlar için kullanılan, kısa harfli ve hızlı yazılan sade bir yazı türüdür.

Divanî yazı kimlerce kullanılırdı?

Divan-ı Hümâyun kâtipleri, ferman, berat ve resmî belgeleri yazmak için kullanırdı.

Rika ile divanî arasındaki fark nedir?

Rika sade, hızlı ve günlük yazıdır; divanî ise süslü, akıcı ve resmî yazıdır.

Bu yazılar bugün okunabilir mi?

Osmanlı Türkçesi ve paleografya eğitimiyle okunabilir; arşivlerde bu belgelerle çalışmak için özel bilgi gerekir.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 21 Nisan 2026 · Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi, "Rik'a" ve "Dîvânî" maddeleri; Muhittin Serin, Hat Sanatı ve Meşhur Hattatlar; Osmanlı Arşivi ve Osmanlı paleografyası ders kitapları

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

Bu içerik faydalı oldu mu?

Geri bildiriminiz içeriklerimizi geliştirmemize yardım eder.

Bu içerik nasıl hazırlandı? →