Osmanlı Medreselerinde Okutulan Dersler ve Kitaplar

Osmanlı medreselerinde dersler, Arap dili ve mantık gibi âlet ilimleri ile tefsir, hadis, fıkıh ve kelam gibi gaye ilimlerinden oluşurdu. Öğrenci belirlenmiş klasik kitapları sırayla okur, hocasının şerhini dinler ve her kitabı bitirdiğinde icazet alarak bir üst kitaba geçerdi; bu yöntem yüzyıllarca sürmüştür.

Ders Sistemi: Sınıf Değil Kitap

Osmanlı medresesinde bugünkü gibi yıllık sınıf sistemi yoktu. Öğrenci kitap bitirerek ilerlerdi. Bir kitabı bitirmek aylar ya da yıllar alabilirdi. Hoca kitabı okuyup açıklar, öğrenci ise dinler, not alır ve sorular sorardı. Kitapların çoğu önceki yüzyıllarda yazılmış ve sonraki âlimlerce şerh edilmiş (açıklanmış) metinlerdi. Bu yüzden ders, “metin, şerh, hâşiye” üçlüsü etrafında yürürdü: temel metin kısa ve sıkıştırılmış, şerh onun açıklaması, hâşiye ise şerhin üzerine yapılan ek notlardır.

Öğrencinin ilerlemesi, kitabı okuduğunu gösteren icazetle belirlenirdi. Bu sistemin ayrıntıları için icazet yazısına bakılabilir. Medreselerin derece sisteminin üst basamakları Sahn-ı Semân ve Süleymaniye medreseleri idi.

Âlet İlimleri

Âlet (vasıta) ilimler, asıl dinî ilimleri anlamak için gereken araçlardır. Bunlar arasında sarf (kelime bilgisi), nahiv (cümle bilgisi), belagat (meânî, beyân, bedî’), mantık ve münazara yer alırdı. Sarf için Emsile, Bina, Maksud gibi küçük kitaplar; nahiv için Avâmil, İzhar, Kâfiye (İbnü’l-Hâcib) ve Molla Câmî’nin şerhi okutulurdu. Belagat için Telhîs ve Mutavvel gibi eserler kullanılırdı. Mantık alanında İsagoci (Porphyrios’un girişinin Arapçası), Şemsiyye (Kâtibî) ve Şerhü’ş-Şemsiyye kitapları okunurdu.

Bu kitapların bir kısmı bugün için ağır görünse de, o dönemin eğitim anlayışında dil ve mantık bütün ilimlerin kapısıydı. Öğrencinin metinleri anlayabilmesi, hükümleri çıkarabilmesi ve tartışma yapabilmesi için bu araçlara ihtiyacı vardı. Medresede Arapça eğitim, bugünkü ilahiyat fakültelerinde de önemini korumaktadır.

Ders sırası

Genel olarak öğrenci önce Kur’an’ı okur ve ezberler, sonra sarf, nahiv, mantık ve belagata geçerdi. Ardından fıkıh, usul, kelam ve tefsir gibi gaye ilimleri okurdu. Sıralamada medreseden medreseye ve döneme göre değişiklikler olurdu. Çocukların temel Kur’an eğitimi için Sıbyan Mektepleri yazısı okunabilir.

Gaye İlimleri

Fıkıh dersinde Hanefî mezhebi esas alınırdı. Kudûrî’nin Muhtasar’ı, Merğînânî’nin el-Hidâye’si ve Molla Hüsrev’in Dürer’i gibi kitaplar, öğrencilerin hukuki bilgi edinmesinde kullanılırdı. Usul-i fıkıh için Ahmed b. Ali el-Cassâs, Pezdevî ve Molla Hüsrev’in Mir’at’ı okunurdu. Kelam derslerinde Ömer en-Nesefî’nin Akâid’i, Teftâzânî’nin Şerhü’l-Akâid’i ve Cürcânî’nin Şerhü’l-Mevâkıf gibi eserler öne çıkardı. Mâtürîdî çizgisi Osmanlı kelam anlayışının esasıydı.

Tefsir derslerinde Beyzâvî’nin Envârü’t-Tenzîl’i, Zemahşerî’nin el-Keşşâf’ı ve Ebüssuûd Efendi’nin İrşâdü’l-Akli’s-Selîm’i gibi eserler okunurdu. Hadis derslerinde ise Buhârî, Müslim ve Mişkâtü’l-Mesâbîh öne çıkardı. Hadis eğitimi için özel kurumlar olan Dârülhadis ayrıca bulunuyordu. Kur’an’ın okunuşuyla ilgili dersler için Dâru’l-Kurrâ yazısı faydalıdır.

Fen İlimleri

Osmanlı medreselerinde matematik, hendese (geometri), hey’et (astronomi) ve tıp derslerinin okutulduğu da bilinir. Ancak bu dersler zamanla dinî ilimler kadar yaygın olmamış, bazı medreselerde ihmal edilmiştir. Fatih döneminde Ali Kuşçu gibi bilginler astronomi ve matematik derslerini canlandırmıştır. Semerkand ekolü için Uluğ Bey Medresesi yazısına bakılabilir. Ayrıca külliyelerde tıp medresesi bulunması, tıp eğitiminin kurumsal olarak sürdürüldüğünü gösterir. Hastane-medrese bütünlüğü için Edirne Darüşşifası yazısı okunabilir.

Eleştiriler ve Gelişmeler

XVII. yüzyıldan itibaren medrese ders programı, fen bilimlerinden uzaklaşma, şerh ve hâşiye geleneğine aşırı bağlılık ve yaratıcılığın azalması yönünden eleştirilmiştir. Katip Çelebi (ö. 1657) gibi âlimler, medrese eğitiminin yenilenmesi gerektiğini dile getirmiştir. XIX. yüzyılda Tanzimat’la birlikte ders programları yeniden düzenlenmeye çalışılmış, ancak yeni okulların açılması medreseyi geri plana itmiştir. Dârülfünun bu sürecin bir parçasıdır.

Bu eleştirilerin yanında, medrese eğitiminin dil, mantık ve metin analizi bakımından sağladığı disiplin de takdir edilir. Günümüzde bazı dinî eğitim kurumları klasik metinleri yeniden okutmaktadır. Genel bir bakış için Medrese nedir? ve vakıf yazıları incelenebilir.

Müderris Olmak: Mülazemet ve Terfi

Medrese eğitimini tamamlayan bir kişi hemen müderris olamazdı. Önce bir şeyhülislam veya büyük müderris yanında “mülazım” (aday) olarak sıraya girer, yıllarca bekledikten sonra bir medresenin müderrisliğine atanırdı. Bu sıra bekleme sistemine “mülazemet” denirdi. XVI. yüzyıldan itibaren kontenjan şişkinliği ve kayırmacılık nedeniyle mülazemet süresi uzamış, bu durum Osmanlı ilmiye teşkilatının önemli şikâyet konularından biri olmuştur. Kaynaklarda mülazemet beklerken geçim sıkıntısı çeken âlimlerin hikâyeleri anlatılır. Bu durum, medrese kadrolarının hem imkân hem sorun yarattığı bir yapıya dönüştüğünü gösterir.

Müderrislerin dereceleri, günlük ücretlerine göre isimlendirilirdi. Örneğin Sahn-ı Semân müderrisleri ile Süleymaniye müderrisleri arasında ücret ve itibar farkı bulunurdu. Bu hiyerarşide yükselmek için hem ilmî yeterlik hem de zamanlama önemliydi. Uzun yıllar medresede ders veren müderrisler, kadılık ve müftülük gibi görevlere de atanırdı. Böylece medrese, devlet ve ilim dünyasını birbirine bağlayan bir kanal olmuştur.

Kitapların Kullanımı: Matbaa Öncesi ve Sonrası

Osmanlı’da matbaa 1727’de İbrahim Müteferrika tarafından kurulmuş, ancak ilk yüzyıl boyunca dinî kitaplar basılmamıştır. Medrese kitapları el yazması nüshalar olarak çoğaltılır, öğrenciler çoğu zaman derse kendi kopyalarıyla gelirdi. XIX. yüzyılda taş baskı (litografi) ve matbu eserlerin yaygınlaşmasıyla medrese kitapları daha ucuz ve erişilebilir hale gelmiştir. El yazmalarının özellikleri için El yazması nedir? yazısı okunabilir. Yazma kitapların bir kısmı bugün Süleymaniye Yazma Eser Kütüphanesi‘nde korunmaktadır.

Sıkça Sorulan Sorular

Osmanlı medreselerinde sınıf sistemi var mıydı?

Hayır. Öğrenci kitap bitirerek ve icazet alarak ilerlerdi.

Âlet ilimleri nelerdir?

Sarf, nahiv, belagat, mantık ve münazara gibi diğer ilimleri anlamak için gerekli araç bilgileridir.

Fıkıh dersinde hangi mezhep esas alınırdı?

Osmanlı medreselerinde esas olarak Hanefî mezhebi okutulurdu.

Medreselerde fen ilimleri okutuluyor muydu?

Matematik, astronomi ve tıp okutuluyordu; ancak zamanla bu derslerin ağırlığı azaldı.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 1 Kasım 2026 · Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi, "Medrese" ve "Osmanlı Medreseleri" maddeleri; Ahmet Cevdet Paşa, Tarih ve ilmiye teşkilatı çalışmaları; İsmail Hakkı Uzunçarşılı, Osmanlı Devletinin İlmiye Teşkilâtı

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

• İman nedir, kısaca nasıl tanımlanır?
• İmanın şartları kaçtır ve nelerdir?
• Âmentü duası nedir, ezberlemek şart mıdır?
• İman ile İslam arasında fark var mıdır?
• Kelime-i şehâdet nedir, söyleyen Müslüman olur mu?

Bu içerik nasıl hazırlandı? →