Uluğ Bey Medresesi: Semerkand’da Bilim ve Eğitim Merkezi

Uluğ Bey Medresesi, Timur’un torunu olan Timurlu hükümdarı ve astronom Uluğ Bey tarafından 1417-1420 yıllarında Semerkand’daki Registan Meydanı’nda yaptırılan, matematik ve astronomi gibi bilimlerin de okutulduğu, Orta Asya’daki medrese geleneğinin ve Timurlu ilim hayatının en bilinen örneklerinden biri olan tarihî bir yapıdır.

Uluğ Bey Kimdir?

Uluğ Bey (1394-1449), Timur’un torunu ve Şahruh’un oğludur. Babası Şahruh adına Maveraünnehir valisi olarak Semerkand’ı yönetmiş, 1447’den sonra Timurlu tahtına çıkmış, 1449’da oğlu Abdüllatif’in düzenlediği bir isyan sonucunda öldürülmüştür. Hakkında en çok bilinen yönü, siyasi kimliği kadar ilim ve astronomiye duyduğu ilgidir. Uluğ Bey’in “Mirza Muhammed Turgay” adıyla doğduğu, Uluğ Bey’in ise “büyük bey” anlamına geldiği kaynaklarda geçer.

Uluğ Bey, bilginlerle sohbetlerde matematik ve astronomi sorunlarını tartışmayı severdi. Semerkand’da hem medrese hem gözlemevi kurdurarak şehri dönemin bilim merkezlerinden biri haline getirdi. Bu çabası, İslam dünyasında devlet adamlarının bilime destek verme geleneğinin XV. yüzyıldaki örneklerinden biridir.

Medresenin Yapımı ve Mimarisi

Medrese, Registan Meydanı’nda, Semerkand’ın merkezinde inşa edilmiştir. Meydandaki üç medreseden en eskisidir; diğerleri XVII. yüzyılda yapılan Şir-Dor ve Tilla-Kari medreseleridir. Yapı, kare planlı, avlulu ve köşelerinde minareler bulunan bir medrese tipindedir. Girişteki büyük taçkapı (pişteak), çini ile süslenmiş yüksek bir kapıdır; kapının üzerindeki yazılarda bilgiye verilen önem vurgulanır. Çinilerde yıldız ve geometrik motifler yaygındır.

Avluda dershaneler, hücreler ve bir mescit bulunur. Birkaç yüz öğrenci barındırabilecek kapasitesi olduğu söylenir. Zamanla depremler ve ihmal nedeniyle medresenin bazı bölümleri harap olmuş, XX. yüzyılda restore edilmiştir. Registan Meydanı, UNESCO tarafından 2001’de “Semerkand – Kültürlerin Kavşağı” adıyla Dünya Mirası Listesi’ne alınmıştır.

Eğitim ve Dersler

Medresede tefsir, hadis, fıkıh, kelam gibi dinî ilimlerin yanı sıra matematik, geometri ve astronomi de okutulurdu. Dersleri veren âlimler arasında Kadızâde-i Rûmî (Salâhaddin Mûsâ, yaklaşık 1364-1436) gibi önde gelen matematikçi ve astronomlar vardır. Kadızâde, Bursalı olup Semerkand’a giderek Uluğ Bey’in ilmî çevresine katılmıştır. Ayrıca Gıyâseddin Cemşid el-Kâşî de bu çevrede çalışan bilginlerdendir.

Uluğ Bey’in ilmî faaliyetleri arasında 1420’lerde Semerkand yakınlarında kurulan gözlemevi önemlidir. Bu gözlemevinde yapılan gözlemler sonucunda hazırlanan Zîc-i Uluğ Bey (yaklaşık 1437), 1018 yıldızın konumlarını içeren bir yıldız kataloğudur. Eser sonraki yüzyıllarda Avrupa’da da incelenmiş ve çevrilmiştir. Gözlemevi Uluğ Bey’in ölümünden sonra yıkılmış, kalıntıları 1908’de Rus arkeolog Vyatkin tarafından bulunmuştur.

Ali Kuşçu

Ali Kuşçu (ölümü 1474), Uluğ Bey’in yanında yetişen astronom ve matematikçidir. Daha sonra Osmanlı’ya gelerek Fatih Sultan Mehmed tarafından İstanbul’da ağırlanmış ve burada ders vermiştir. Sahn-ı Semân Medreseleri yazısında bu isimle ilgili ayrıntılar yer alır. Ali Kuşçu aracılığıyla Semerkand astronomi ekolü Osmanlı ilim hayatına aktarılmıştır.

Medresenin Mirası

Uluğ Bey Medresesi, Orta Asya’da bilimsel eğitimin sürdürülmesi bakımından önemli bir yapıdır. Uluğ Bey’in ölümünden sonra medrese eski önemini yitirse de binası Semerkand’ın kimliğinin önemli bir parçası olarak kalmıştır. Bugün turistik bir mekân olarak ziyaret edilir. Registan’daki bu yapı, Mustansiriyye Medresesi ve Ezher gibi diğer İslam dünyası ilim merkezleriyle birlikte düşünüldüğünde, medrese geleneğinin geniş coğrafyasını gösterir.

Osmanlı’daki medrese anlayışı ile Timurlu medrese anlayışı arasında etkileşim olmuştur; bu etkileşim özellikle Ali Kuşçu ve Kadızâde-i Rûmî gibi isimler üzerinden takip edilir. Konunun genel çerçevesi için Medrese nedir? yazısı faydalıdır. Anadolu’daki Selçuklu örnekleri için Erzurum Çifte Minareli Medrese ve Gevher Nesibe Darüşşifası da incelenebilir.

Registan Meydanı ve Şehir Hayatı

Registan, “kumluk yer” anlamına gelir ve Semerkand’ın ticaret ve devlet törenleri için kullanılan merkezî meydanıydı. Uluğ Bey Medresesi, bu meydanın ilk ve en eski medresesidir. Meydan etrafındaki bazar, kervansaray ve diğer yapılar şehrin ekonomik hayatını yansıtır. Semerkand, İpek Yolu üzerinde önemli bir kavşaktı; ticaret ve ilim bir arada ilerlemiştir. Timur’un fethettiği şehirlerden getirilen sanatçı ve ustalar, Semerkand’ın mimarisini zenginleştirmiştir.

Uluğ Bey’in ölümü, şehrin ilim hayatında bir kırılma noktası olmuştur. Sonraki Şeybânî ve Aştarhanî dönemlerinde Semerkand yeniden canlanmış, Şir-Dor (1636) ve Tilla-Kari (1660) medreseleri bu dönemin ürünüdür. Medreselerin bu şekilde ardışık yapılması, Orta Asya’da eğitim geleneğinin devamlılığını gösterir.

Uluğ Bey’in Mirası ve Eleştiriler

Uluğ Bey, bilim insanı kimliğiyle övülürken, siyasi yönetimi nedeniyle eleştirilmiştir. Bazı çevreler astronomi gibi bilimlere verdiği önemi dindar muhafazakâr kesimlerle çatışma nedeni olarak yorumlar; bazı tarihçiler ise ölümünün ağırlıklı olarak siyasi hırs ve hanedan içi rekabetten kaynaklandığını belirtir. Her iki yorum da kaynaklara dayanmakla birlikte kesin sonuçlar içermez. Bilim ile din arasında çatışma olduğu şeklindeki basitleştirilmiş bir okuma yerine, dönemin bilim insanlarının çoğunun aynı zamanda dindar âlimler olduğunu bilmek gerekir. Kadızâde-i Rûmî ve Ali Kuşçu bu duruma örnek teşkil eder.

Sıkça Sorulan Sorular

Uluğ Bey Medresesi nerededir?

Özbekistan’ın Semerkand şehrinde, Registan Meydanı’ndadır.

Uluğ Bey Medresesi ne zaman yapıldı?

1417-1420 yılları arasında inşa edilmiştir.

Uluğ Bey neden önemlidir?

Hükümdar olmasının yanı sıra astronomi ve matematiğe verdiği destek ve Zîc-i Uluğ Bey adlı yıldız kataloğuyla tanınır.

Ali Kuşçu kimdir?

Uluğ Bey’in yanında yetişmiş, sonra Osmanlı’ya gelen astronom ve matematikçidir.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 26 Nisan 2026 · Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi, "Uluğ Bey" ve "Semerkand" maddeleri; UNESCO Semerkand Kültürlerin Kavşağı kaydı; Zîc-i Uluğ Bey ve Timurlular dönemi bilim tarihi üzerine akademik çalışmalar

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

• İman nedir, kısaca nasıl tanımlanır?
• İmanın şartları kaçtır ve nelerdir?
• Âmentü duası nedir, ezberlemek şart mıdır?
• İman ile İslam arasında fark var mıdır?
• Kelime-i şehâdet nedir, söyleyen Müslüman olur mu?

Bu içerik nasıl hazırlandı? →