Ezher Üniversitesi: Tarihi, Eğitim Sistemi ve Önemi

Bu yazıda öğrenecekleriniz

Kuruluş ve Fatımî Dönemi
Sünnî Merkeze Dönüşüm
Eğitim Sistemi

Ezher, Kahire’de Fatımîler döneminde 970’lerde kurulan cami-medrese olarak başlamış, yüzyıllar içinde Sünnî İslam dünyasının en etkili ilim merkezlerinden birine dönüşmüş ve 1961’den itibaren, geleneksel dinî ilimlerin yanında tıp, mühendislik gibi modern fakültelerle donatılmış, binlerce yabancı öğrencinin eğitim gördüğü bir üniversite haline gelmiştir.

Kuruluş ve Fatımî Dönemi

Fatımî komutanı Cevher es-Sıkıllî, 969’da Mısır’ı fethedip yeni bir şehir (Kahire) kurmuş; Ezher Camii’nin inşasına 970’te başlanmış, yapı 972’de ibadete açılmıştır. İsmi, Hz. Peygamber’in kızı Fâtıma’nın lakabı olarak anılan “ez-Zehrâ” (parlak) sözcüğüyle ilişkilendirilir. Fatımîler Şiî İsmâilî mezhebine mensup olduğundan, Ezher başlangıçta bu mezhebin öğretilerinin yayıldığı bir merkez olmuştur. Veziri Yakûb b. Killis’in 988’de camide bir öğretim heyeti kurduğu kaynaklarda geçer.

Bu kuruluş sürecinde Ezher’in nasıl bir kurum olduğu tartışmalıdır. Bir cami-medrese olarak ders halkalarının bulunduğu, ancak sonraki yüzyıllardaki formel üniversite yapısına sahip olmadığı kabul edilir. Dolayısıyla “dünyanın en eski üniversitesi” gibi ifadeler her zaman aynı anlamda kullanılmaz.

Sünnî Merkeze Dönüşüm

Salâhaddîn-i Eyyûbî 1171’de Fatımî hilafetine son vermiş, Mısır’ı yeniden Sünnî çizgiye döndürmüştür. Bu dönemde Ezher bir süre eğitim faaliyetlerine ara vermiş, Eyyûbîler daha çok yeni kurdukları medreselere ağırlık vermiştir. Memlûk döneminde (XIII. yüzyıldan itibaren) özellikle 1258’de Bağdat’ın Moğollarca yıkılmasından sonra Kahire İslam dünyasının önemli ilim merkezi olmuş, Ezher bu rolün odağında yer almıştır. Bağdat’ın tahribatı ayrı bir yazıda anlatılmıştır.

Osmanlı döneminde de Ezher, Mısır’ın en önemli ilim merkezi olmaya devam etmiştir. Öğrenciler “revak” denilen, memleketlerine göre ayrılmış bölümlerde kalırdı; Türk, Mağribli, Suriyeli, Hint ve diğer bölge öğrencileri için ayrı revaklar bulunurdu. Bu yapı, Ezher’in uluslararası karakterinin göstergesidir.

Eğitim Sistemi

Klasik dönemde Ezher’de ders halkaları (halka) esastı. Hoca bir sütunun yanında oturur, öğrenciler çevresinde halka oluşturur, kitap okunur ve şerh edilirdi. Okutulan dersler arasında Kur’an ve kıraat, tefsir, hadis, fıkıh (dört Sünnî mezhep), kelam, usul, Arap dili, mantık ve belagat bulunurdu. Ders sistemi icazetle belgelenir; icazet kavramı ayrı bir yazıda ele alınmıştır.

Şeyhülezher

Ezher’in başındaki kişiye “Şeyhülezher” denir. Bu makam XVII. yüzyılın sonlarından itibaren belirginleşmiş, kurumun idari ve manevi temsilini üstlenmiştir. Bu unvan Mısır’da devletle ilişkisi tartışmalarına da konu olmuştur.

Modernleşme ve Günümüz

XIX. yüzyılda Muhammed Abduh gibi reformcular Ezher’de eğitimin güncellenmesi için çalışmıştır. 1961’de çıkarılan düzenlemeyle Ezher, geleneksel dinî ilimlerin yanında tıp, mühendislik, ziraat, ticaret ve kız öğrenci fakülteleri ile tam kapsamlı bir üniversiteye dönüştürülmüştür. Bu değişiklik kimi çevrelerce yenilik, kimi çevrelerce geleneksel yapının dönüşümü olarak değerlendirilir. Bugün Ezher’in Mısır’ın birçok şehrinde şubeleri vardır ve yurt dışından binlerce öğrenci burada eğitim görmektedir.

Ezher, fetvalar ve kurumsal açıklamalarıyla Sünnî dünyada dikkate alınan bir otorite olmakla birlikte, görüşleri her zaman tüm Müslümanlarca kabul görmeyebilir. Bu, İslam dünyasında ilmî otoritenin çok merkezli yapısını gösterir.

Diğer İlim Merkezleriyle İlişkisi

Ezher, Fas’taki Karaviyyin Üniversitesi ve Tunus’taki Zeytûne Medresesi ile birlikte Mağrib ve Mısır’daki ilim kurumları arasında sayılır. Osmanlı topraklarında ise Sahn-ı Semân ve Süleymaniye Medreseleri merkezî devlet eliyle işleyen paralel yapılar olmuştur. Selçuklu çevresinde ortaya çıkan Nizamiye Medreseleri de Sünnî kurumsallaşmanın bir başka örneğidir.

Ezher Camii ve Mimari Katmanlar

Ezher Camii zaman içinde birçok hükümdar ve emir tarafından genişletilmiş ve onarılmıştır. Fatımîler, Memlûkler ve Osmanlılar döneminden gelen minareler, kapılar, medrese bölümleri ve avlular yapıya farklı mimari katmanlar kazandırmıştır. Bu yüzden camiye bakan bir ziyaretçi, farklı yüzyılların izlerini bir arada görür. Kahire’nin “Bin Minare Şehri” adıyla anılmasında Ezher’in çevresindeki tarihî yapıların da payı vardır.

Ezher’in eğitim kurumu olarak işlevinin dışında, toplumsal hayatta da önemli bir yeri olmuştur. Mısır tarihinde halkın protesto ve toplanma merkezlerinden biri olduğu, Fransız işgali (1798) sırasında Ezher’de direniş hareketlerinin yaşandığı tarihî kaynaklarda aktarılır. Bu durum, kurumun yalnızca ilmî değil, aynı zamanda siyasi ve toplumsal bir odak olduğunu gösterir.

Eleştiriler ve Tartışmalar

Ezher modern dönemde devletle ilişkisi, mali bağımlılığı ve eğitim programının güncellenmesi bakımından tartışılmıştır. Bazı çevreler kurumun bağımsızlığının zayıfladığını savunurken, bazıları reformların gerekli olduğunu belirtmiştir. Bu tartışmalar, hem Ezher’e hem de benzeri geleneksel kurumlara yönelik beklentilerin zamanla değiştiğini gösterir. Okuyucu için önemli olan, kurumu tarihî seyri ve çok boyutlu yapısıyla ele almak, tek yönlü yargılardan kaçınmaktır.

Ezher’e ait revak sistemi, öğrencilerin kendi bölgelerinden gelen hocalar ve arkadaşlarla bir arada yaşamasını sağlıyor, yurtdışı öğrenciler için de bir tür dayanışma ağı oluşturuyordu. Böyle bir yapı, günümüzdeki uluslararası öğrenci topluluklarının da bir öncülü olarak görülebilir. Mısır dışından gelen öğrencilerin ülkelerine döndüklerinde yerel medrese ve ilim çevrelerini etkilemesi, Ezher’in etkisinin çok geniş bir coğrafyaya yayılmasını sağlamıştır.

Sıkça Sorulan Sorular

Ezher ne zaman kuruldu?

Cami 970’te inşasına başlanmış, 972’de ibadete açılmıştır; kuruluşu Fatımîler dönemindedir.

Ezher şu anda hangi mezhebi öğretir?

Ezher, Sünnî çizgide dört mezhebi (Hanefî, Mâlikî, Şâfiî, Hanbelî) ve Eş’arî-Mâtürîdî kelam anlayışını esas alan bir kurumdur.

Şeyhülezher kimdir?

Ezher’in başındaki en yüksek ilmî ve idari makam sahibidir.

Ezher dünyanın en eski üniversitesi midir?

Bu iddia tanıma bağlıdır; Ezher en eski sürekli eğitim kurumlarından biridir, ancak Karaviyyin gibi başka kurumlar da bu unvanla anılır.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 31 Temmuz 2026 · Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi, "Ezher" maddesi; Mısır Ezher resmî tanıtımları (azhar.eg); Diyanet İşleri Başkanlığı, diyanet.gov.tr

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

Bu içerik faydalı oldu mu?

Geri bildiriminiz içeriklerimizi geliştirmemize yardım eder.

Bu içerik nasıl hazırlandı? →