Vakıf Katılım ve Faizsiz Bankacılığın Tarihi

Bu yazıda öğrenecekleriniz

İlk Deneyimler: Mit Gamr ve Tabung Haji
1970'ler: Kurumsallaşma
Türkiye'de Özel Finans Kurumları (1980'ler)

Faizsiz bankacılığın modern tarihi, 1960’lı yıllardaki Mısır ve Malezya deneyimleriyle başlar; 1970’lerde İslam Kalkınma Bankası ve ilk ticari İslam bankaları kurulur. Türkiye’de ise 1983 kararnamesiyle Özel Finans Kurumları doğmuş, 2005’te katılım bankası statüsü kazanmış ve 2010’lardan itibaren kamu sermayeli katılım bankaları da eklenmiştir.

İlk Deneyimler: Mit Gamr ve Tabung Haji

Modern faizsiz bankacılığın erken örnekleri arasında genellikle 1960’larda Mısır’ın Mit Gamr kasabasında Ahmed en-Neccar öncülüğünde kurulan tasarruf bankası ve Malezya’da hacı adaylarının birikimlerini faizsiz değerlendirmeyi amaçlayan Tabung Haji kurumu anılır. Mit Gamr deneyimi, siyasi ve ekonomik nedenlerle kısa ömürlü olmuştur; yine de İslami finans fikrinin pratik denemesi olarak kabul edilir. Tabung Haji ise 1960’ların başında kurulup sonradan büyük bir kuruma dönüşmüştür. Bu girişimler, faiz yerine ortaklık ilkesinin bankacılıkta uygulanabileceğini göstermiştir.

1970’ler: Kurumsallaşma

1975’te Cidde merkezli İslam Kalkınma Bankası (IsDB) İslam İşbirliği Teşkilatı üyesi ülkelerce kuruldu. Aynı yıl Dubai İslam Bankası, 1977’de Kuveyt Finans Evi ve Faysal İslam Bankası gibi kurumlar faaliyete geçti. Bu bankalar, mudârebe, murâbaha ve icâre gibi klasik akitleri çağdaş bankacılığa uyarlama deneyimi kazandı. 1980’lerde İran, Pakistan ve Sudan gibi ülkeler bankacılık sistemlerini faizsiz hâle getirmeye çalıştı; bu girişimlerin kapsamı ve başarısı ülkelere göre farklılık gösterdi. Standartlaşma çabaları sonradan AAOIFI ve diğer kurumlarla ilerlemiştir.

Türkiye’de Özel Finans Kurumları (1980’ler)

Türkiye’de 1983’te çıkarılan bir kararname, yabancı sermayeli özel finans kurumlarının kurulmasına imkân tanıdı. İlk kurumlar 1980’lerin ortasında faaliyete başladı. Albaraka Türk 1985’te, Faisal Finans da aynı dönemde işe girdi; Kuveyt Türk ise 1989’da faaliyete geçti. Daha sonra Anadolu Finans (1991) ve İhlas Finans (1995) gibi kurumlar eklendi. Bu kuruluşlar “özel finans kurumu” adıyla anılıyor ve mevduat bankası statüsünde değildi. Zamanla hesap sahiplerinin sayısı ve varlıkları arttı; fakat sektör bankacılık içinde küçük bir paya sahipti.

Katılım Bankası Statüsü (2005 ve Sonrası)

2005 tarihli 5411 sayılı Bankacılık Kanunu ile özel finans kurumları “katılım bankası” adıyla bankacılık sistemine dahil edildi. Bu düzenleme, faizsiz bankaların BDDK denetimi altında çalışmasını, mevduat sigortası kapsamına girmesini ve ürün çeşitlendirmesini sağladı. Kuruluşların bir kısmı birleşme ve devir süreçlerinden geçti; Anadolu Finans ile Faisal Finans birleşerek Türkiye Finans adını aldı. Bu yapı, bugün katılım bankası olarak bilinen çerçevenin tarihsel zeminidir. Ürün olarak murâbaha, icâre ve ortaklık yapıları öne çıkmıştır.

Kamu Sermayeli Katılım Bankaları

2010’larda kamu bankalarının katılım bankası kurma kararı sektörün yapısını değiştirdi. Ziraat Katılım 2015’te, Vakıf Katılım 2016’da, Türkiye Emlak Katılım ise 2019’da faaliyete geçti. Vakıf Katılım, Türkiye Vakıflar Bankası bünyesinde kurulan bir katılım bankası olarak kamu gücünün faizsiz bankacılığa verdiği desteği temsil eder. Bu gelişmeyle birlikte şube ağı genişledi ve katılım bankacılığının toplam bankacılık içindeki payının artırılması hedeflendi. Pazar payı rakamları dönemden döneme değiştiğinden güncel bilgi için resmî istatistiklere bakılmalıdır.

Denetim ve Standartlaşma

Katılım bankalarının dinî uygunluğu Danışma Kurulları tarafından denetlenir. Türkiye’de ayrıca ilke ve standartları belirlemeye yönelik çalışmalar yapılmıştır. Bu kurumsal yapı, Danışma Kurulu yazısında ele alınır. Faizsiz bankacılığın dayandığı değerler ise İslam ekonomisinin temel ilkeleri ve karz-ı hasen anlayışı ile ilişkilidir.

Gelişmeler, Eleştiriler ve Gelecek

Faizsiz bankacılığın tarihsel gelişimi, kuruluş heyecanından kurumsal olgunluğa doğru ilerlemiştir. Bununla birlikte ürünlerin çeşitlendirilmesi, risk paylaşımı temelli ortaklık yapılarının artırılması ve müşteri bilgilendirmesinin güçlendirilmesi gibi konular hâlâ tartışılmaktadır. Eleştirel değerlendirmeler için tüketim ahlakı ve mülkiyet anlayışı yazıları, finansın ahlaki boyutunu tamamlayıcı bir çerçeve sunar. Vakıf geleneği ile katılım bankacılığının adını paylaşması ise, vakıf kurumunun İslam toplumundaki sosyal rolünü hatırlatır.

Küresel Ölçekte Gelişim ve Ortak Kurumlar

1990’lar ve 2000’lerde faizsiz bankacılık Körfez ülkelerinden Güneydoğu Asya’ya, oradan Avrupa finans merkezlerine yayıldı. Malezya, Bahreyn, Birleşik Arap Emirlikleri ve Birleşik Krallık gibi ülkeler İslami finans için özel mevzuat veya teşvik düzenlemeleri geliştirdi. Standart koyucu kurumlar olarak AAOIFI muhasebe ve şer’î standartlar, IFSB ise risk yönetimi ve gözetim ilkeleri üzerine çalışmalar yaptı. Sukuk ihracının büyümesi, sektörün sermaye piyasalarındaki yerini güçlendirdi. Bu süreçte dinî uygunluk denetimi, kurumsal yönetim ve şeffaflık konuları sektörün başlıca gündem maddeleri hâline geldi.

Küresel kriz sonrasında ise faizsiz finans, risk paylaşımı ve gerçek varlığa dayalı yapısı nedeniyle akademik ve siyasi çevrelerde yeniden ilgi gördü. Yine de sektörün küresel finans içindeki payı sınırlı kalmaya devam etmektedir. Türkiye açısından bakıldığında, faizsiz bankacılığın kamu eliyle desteklenmesi ve ürün çeşitliliğinin artması, gelecek on yıllarda sektörün büyümesini belirleyecek unsurlar olarak görülmektedir.

Sıkça Sorulan Sorular

Faizsiz bankacılık ne zaman başladı?

Modern örnekleri 1960’larda Mısır’daki Mit Gamr ve Malezya’daki Tabung Haji deneyimleriyle başlar; 1970’lerde kurumsallaşmıştır.

Türkiye’de ilk faizsiz kurumlar hangileridir?

1983 kararnamesiyle kurulan özel finans kurumlarıdır; Albaraka Türk (1985) ve Faisal Finans ilk örneklerdendir, Kuveyt Türk ise 1989’da faaliyete geçmiştir.

Katılım bankası statüsü ne zaman verildi?

2005 tarihli 5411 sayılı Bankacılık Kanunu ile özel finans kurumları katılım bankası olarak bankacılık sistemine dahil edilmiştir.

Vakıf Katılım ne zaman kuruldu?

Vakıf Katılım, Türkiye Vakıflar Bankası’nın kurduğu kamu sermayeli katılım bankası olup 2016’da faaliyete geçmiştir.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 1 Kasım 2026 · Kaynaklar: Türkiye Katılım Bankaları Birliği, tkbb.org.tr; TDV İslâm Ansiklopedisi, "İslâm Bankacılığı" maddesi; İslam Kalkınma Bankası, isdb.org

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

Bu içerik faydalı oldu mu?

Geri bildiriminiz içeriklerimizi geliştirmemize yardım eder.

Bu içerik nasıl hazırlandı? →