Borç Para Verirken Altın veya Döviz Şartı

Bu yazıda öğrenecekleriniz

Borcun Temel Kuralı: Misliyle İade
Üç Farklı Durum
Borç Ödeme Günü Kuru Meselesi: İbn Ömer Rivayeti

Borç verirken altın veya döviz şartı koşulması, borç hangi cinsten verilmişse o cinsten iade edilmesi ilkesiyle değerlendirilir. Altın borç verilmişse altın, döviz borç verilmişse aynı döviz ödenir. Lira borç verip ödemeyi altın veya dövizle ya da kura bağlı yapmak ise ciddi biçimde tartışmalıdır.

Borcun Temel Kuralı: Misliyle İade

İslam hukukunda karz akdi, bir malın mislini geri almak üzere devredilmesidir. Borç para verilmişse, aynı cins ve miktar para geri alınır. Altın ve gümüş gibi ribâ cinsleri söz konusu olduğunda bu kural daha da önemlidir; altın altınla, eşit miktar ve peşin olarak değişilir (Müslim, Müsâkât). Borç verenin şart koşarak daha fazla alması ribâdır. Dolayısıyla lira borcu verip, “bana altın ödersin” demek veya “kur arttığında farkı ödersin” şartını koşmak, borcun cinsini ve miktarını değiştirdiği için çoğunluk görüşünde caiz sayılmaz. Bu temel ilke enflasyon farkı yazısıyla da bağlantılıdır.

Üç Farklı Durum

Altın borç verip altın geri almak: Caizdir. Borçlu, aldığı gramajı aynı ayar ve nitelikte geri öder. Altının fiyatı artmış veya azalmış olsa da, ödeme aynı miktarda yapılır.
Döviz borç verip aynı dövizi geri almak: Caizdir. Döviz kuru değişse de borç birimi aynıdır; alacaklı kurdan kazanç veya zarar elde edebilir, bu doğal bir risktir.
Lira borç verip altın veya döviz şartı koşmak: Çoğunluğa göre caiz değildir; çünkü borç, para birimi dönüşümü yoluyla artar veya azalır. Bu uygulama endeksli borç tartışmasının konusudur.

Borç Ödeme Günü Kuru Meselesi: İbn Ömer Rivayeti

İbn Ömer’den gelen bir rivayete göre, Bakî pazarında deveyi dinarla satar, ödemeyi dirhem olarak alırdı. Peygamberimize sorduğunda, “Günün kuru üzerinden alırsanız ve aranızda bir şey kalmadan ayrılırsanız bir sakınca yoktur” buyurdu (Ebû Dâvûd, Büyû; Tirmizî, Büyû; Nesâî). Bu hadis, borç ödenirken farklı para birimine çevrilmesi konusunda dayanak gösterilir. Fakihler bu ruhsatı şöyle yorumlar: Borç dinar cinsinden ise, ödeme günü kuruyla dirhem olarak ödenebilir; ancak borcun cinsi baştan belirlenmeli ve ödeme günü kuruna göre çözülmelidir. Yani sözleşme sırasında kur sabitlenmez, ödeme günü kuru esas alınır. Hadisin senedi konusunda hadis alimleri farklı değerlendirmeler yapmıştır.

Çağdaş Uygulama: Döviz Cinsinden Borç ve Kur Dalgalanması

Yüksek kur oynaklığının olduğu ülkelerde, alacaklılar borcun korunması için borcu dövizle verip dövizle tahsil etmeyi tercih eder. Bu yöntem faiz içermediği için meşru kabul edilir; ancak borçlu için ağır bir yük olabilir. Borçlunun TL geliri varsa ve borç döviz cinsinden ise, kur arttığında ödeme yükü artar. İslam ahlakı alacaklıya hak tanır, ancak borçluya merhamet etmeyi de öğütler: “Borçlu darda ise eli genişleyinceye kadar ona mühlet verin; bağışlamanız sizin için daha hayırlıdır” (Bakara, 2/280). Bu nedenle mümkünse tarafların uzlaşmaya varması gerekir.

Alternatif Yöntemler

Alacaklı, enflasyondan veya kur artışından korunmak istiyorsa borç vermek yerine ticari akitlere yönelebilir. Örneğin malı peşin değil vadeli satmak, bu satışta fiyat farkını baştan belirlemek caizdir; ayrıntılar için veresiye satışta fiyat farkı ve peşin ve vadeli fiyat farkı yazılarına bakılabilir. Ortaklık yoluyla (mudârebe, müşâreke) sermaye yatırmak da bir seçenektir. Karşılıklı yardımlaşma için ise altın günü ve döviz günü yapısı bilinir.

Sözleşme Nasıl Yazılmalı?

Borç verilirken tutar, cins, vade ve geri ödeme şekli açıkça yazılmalıdır. Borç döviz cinsindense, sözleşmede “x dolar” ibaresi bulunmalı ve ödemenin aynı cinsten yapılacağı belirtilmelidir. Vade geldiğinde ödeme zorlaşırsa, alacaklı mühlet verebilir. Gecikme faizi veya ek bedel şartı koşulmamalıdır. Kredi kartı gibi araçlardaki gecikme ücretleri için kredi kartı hükmü yazısı okunabilir. Kayıt ve şahitlik, ihtilafı önler; Bakara 282. ayet bu konuda ayrıntılı bir çerçeve sunar.

Yatırım ve Hisse Boyutu

Borç para vermek ile ortaklık yatırımı farklı hukuki kategorilerdir. Yatırım yapıyorsanız kâr-zarar ortaklığı kurulmalı, borç veriyorsanız yalnızca anapara iade edilmelidir. Şirket hisseleri için ayrıca katılım endeksi ölçütleri bulunur. Yanlış tasnif, hem hukuki hem dinî hata doğurabilir.

Hüsn-i Kaza ve Bağışlama Ahlakı

Borçlu, şart koşulmaksızın borcunu daha güzel bir şekilde öderse bu hüsn-i kaza sayılır ve meşrudur. Peygamberimizin bir deveyi borç aldığı, ödeme yaparken daha iyisini verdiği ve “Sizin en hayırlınız borcunu en güzel ödeyendir” buyurduğu rivayet edilir (Buhârî; Müslim). Bu uygulama, alacaklıya haksız kazanç şartı koşulmadığı için faiz değildir. Alacaklı ise güç durumdaki borçluya süre tanıyabilir veya borcun bir kısmını bağışlayabilir. İslam hukukunda bu iki yön, yani hakkın korunması ve merhametin gözetilmesi, borç ilişkisinin ahlaki zeminini oluşturur. Sözleşmede kesin bir fazlalık vaat edilmemesi, ancak ödeme sırasında karşılıklı iyi niyetin gösterilmesi bu dengenin ifadesidir.

Sıkça Sorulan Sorular

Altın borç verip altın geri alabilir miyim?

Evet, aynı cins, ayar ve miktarda geri alınması caizdir. Altın fiyatındaki değişim hesaba katılmaz.

Lira borç verip kuru şart koşmak caiz mi?

Çoğunluk görüşüne göre caiz değildir; çünkü borcun miktarı değişir ve bu durum faiz benzeri fazlalık doğurur.

İbn Ömer hadisi neyi anlatır?

Dinarla satılan malın ödemesinin ödeme günü kuruyla dirhem olarak alınabileceğini ve akit meclisinde hesabın kapatılması gerektiğini bildirir (Ebû Dâvûd; Tirmizî).

Kur artarsa borçlu fazla öder mi?

Borç döviz cinsinden ise borçlu aynı miktarı öder; kur değişimi alacaklı veya borçlunun doğal riskidir.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 16 Nisan 2026 · Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi, "Karz" ve "Sarf" maddeleri; Ebû Dâvûd, Büyû; Tirmizî, Büyû (İbn Ömer rivayeti); Mecelle, Karz bölümü

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

Bu içerik faydalı oldu mu?

Geri bildiriminiz içeriklerimizi geliştirmemize yardım eder.

Bu içerik nasıl hazırlandı? →