Katılım Endeksi ve Helal Hisse Senedi Kriterleri

Katılım endeksi, faaliyet alanı ve mali yapısı İslami ölçütlere uyan şirketlerin hisselerinden oluşan borsa endeksidir. Genel olarak şirketin ana faaliyeti haram olmamalı; faizli borç, faizli varlık ve faiz geliri belirli oranları aşmamalıdır. Ölçütler kurumdan kuruma farklılık gösterir ve yatırımcı için kesin hüküm niteliği taşımaz.

Hisse Senedi İslam Hukukunda Nasıl Değerlendirilir?

Hisse senedi, bir anonim şirketin ortaklık payını temsil eder. İslam hukukçuları, şirket faaliyetinin helal olması şartıyla hisse alım satımını caiz görür; çünkü bu işlem bir şirkete ortak olmayı ifade eder. Ortaklık akitlerinin temel şartları müşâreke ve mudârebe yazısında açıklanmıştır. Sorun, şirketin kısmen haram faaliyet içermesi veya faizli işlemlerle bağlantısı olduğunda ortaya çıkar. Bu noktada fıkıh kurulları, karma şirketlerin hisselerinin hangi şartlarla alınabileceği konusunda ölçütler geliştirmiştir.

Faaliyet Alanı (Nitel) Ölçütleri

Şirketin ana faaliyeti aşağıdaki alanlardan birindeyse, hisseleri genellikle endeks dışında bırakılır:

• Faizle çalışan bankacılık ve sigortacılık (ticari sigorta);
• Alkollü içki üretimi ve satışı;
• Domuz ve domuz ürünleri;
• Kumar, bahis ve benzeri faaliyetler;
• Müstehcen içerik ve eğlence hizmetleri;
• Tütün ürünleri (bazı kurumlar bunu da dışlar, bazıları dışlamaz).

Bu liste, kurulun fıkhî yaklaşımına göre genişleyebilir. Katılım bankaları ve tekâful şirketleri ise faizsiz sistemde çalıştıkları için ayrıca değerlendirilir; bkz. katılım bankası ve tekâful.

Mali (Nicel) Ölçütler

Ana faaliyeti helal olan şirketlerde de mali yapı kontrol edilir. Yaygın uygulamada şu üç oran aranır; eşik değerleri kurumlara göre değişebilir:

• Faizli toplam borcun piyasa değerine (veya toplam varlığa) oranı yaklaşık %30’u aşmamalıdır.
• Faiz getirili mevduat ve varlıkların oranı yaklaşık %30’u aşmamalıdır.
• Faiz gelirinin toplam gelire oranı yaklaşık %5’i aşmamalıdır.

Bu eşiklerin dayanağı, “çoğunluk hükmü ve azlık affı” ilkesidir: Haram unsurun az olması, şirketin tamamını haram yapmaz. Ancak bazı alimler bu hoşgörüye mesafelidir ve karışık şirketlere hiç yatırım yapmamayı tercih eder.

Arındırma (Purification)

Hisse sahibine ödenen temettüde faiz geliri payı bulunabilir. Bu payın hesaplanıp sevap umulmadan hayır yoluna verilmesine “arındırma” denir. Örneğin şirketin toplam gelirinin %2’si faiz geliri ise, temettünün %2’si ayrılıp fakirlere verilir. Bu uygulama bankadaki faiz geliri yazısındaki ilkelerle paralel çalışır. Arındırma oranı şirketin yıllık raporlarından hesaplanır; birçok katılım fonu bu hesabı kendisi yapar.

Türkiye’de Katılım Endeksleri

Borsa İstanbul’da 2010’lu yıllardan itibaren katılım endeksleri hesaplanmaktadır. Endekse girecek şirketler, Danışma Kurulu ya da ilgili kurumların belirlediği kriterlere göre seçilir ve dönemsel olarak yeniden değerlendirilir. Katılım bankalarının katılım fonları da bu listeleri izler. Endeks bileşenleri zamanla değişebildiği için güncel liste Borsa İstanbul’un açıklamalarından kontrol edilmelidir.

Tartışmalı Noktalar

Katılım endeksine yöneltilen başlıca eleştiriler şunlardır: Şirketlerin borç ve nakit yapısı hızlı değiştiği için filtre dönemsel olarak yanıltıcı olabilir; eşik oranlar keyfî görünebilir; bazı şirketlerin faaliyeti dolaylı olarak haram unsurlarla bağlantılıdır. Savunanlar ise, çağdaş piyasada tamamen saf şirket bulmanın zorluğunu ve ihtiyaç kaidesini öne sürer. Bu yaklaşım ve diğer eleştiriler İslami finans eleştirileri yazısında anlatılır.

Yatırımcı İçin Notlar

Hisse alırken yalnızca endekste olup olmamaya değil, spekülasyon, kaldıraçlı işlem ve açığa satış gibi unsurlara da dikkat edilmelidir. Kısa vadeli spekülatif işlemler ve kaldıraç (borçla alım) birçok alim tarafından sakıncalı görülür. Konunun yatırım fonlarıyla ilişkisi ayrı yazılarda ele alınmıştır. Altın ve döviz işlemleri ise farklı kurallara tabidir; ayrıntı için altın günü ve döviz günü yazısına bakılabilir. Bu yazı yatırım tavsiyesi niteliği taşımaz; yatırım kararları için lisanslı kurumlara başvurulmalıdır.

Temettü, Sermaye Kazancı ve Alım Satım Hükümleri

Hisse senedinden elde edilen kazanç iki kaynaktan gelir: şirketin dağıttığı temettü ve hissenin fiyatındaki artıştan doğan sermaye kazancı. Çoğunluk görüşüne göre, helal sayılan bir şirketin hissesini alıp satmak ve fiyat farkından kazanç elde etmek caizdir; çünkü hisse, şirketin varlıklarından belirli bir payı temsil eder. Ancak şirketin varlıklarının büyük kısmı nakit ve alacaklardan oluşuyorsa, hissenin satışı para ile para değişimi niteliği kazanır ve eşit miktar şartı gündeme gelir. Bu yüzden fakihler, şirket varlıklarında maddi mal ve gayrimaddi hakların da bulunmasını arar.

Temettü konusu ayrıca hisse senedi temettüsü helal mi yazısında işlenmiştir. Fon yatırımları için ise katılım fonları yazısına bakılabilir. Borçla hisse alma (kredili işlem), açığa satış ve vadeli işlem gibi uygulamalar bu ölçütlerin dışındadır ve ayrıca sakıncalı görülebilir.

Kısa vadeli alım satım yapan yatırımcılar için de dürüstlük, bilgi kullanımı ve piyasa manipülasyonundan kaçınma ilkeleri geçerlidir. Gerçeğe aykırı bilgi yayarak fiyat oluşturmak, hile ve aldatma kapsamında haram sayılır; Peygamberimizin “Bizi aldatan bizden değildir” (Müslim, Îmân) buyurduğu rivayet edilir. Yatırımcı bu ilkelere uygun davranmalıdır.

Sıkça Sorulan Sorular

Katılım endeksi nedir?

Faaliyet alanı ve mali yapısı İslami ölçütlere uyan şirketlerin hisselerini bir araya getiren borsa endeksidir.

Helal hisse için hangi oranlar aranır?

Yaygın uygulamada faizli borç ve faiz getirili varlık oranlarının yaklaşık %30’u, faiz gelirinin ise yaklaşık %5’i aşmaması istenir; eşikler kuruma göre değişebilir.

Arındırma nedir?

Temettüdeki faiz gelirine denk gelen payın hesaplanıp sevap umulmadan hayır yoluna verilmesidir.

Endekste olan her hisse helal midir?

Endeks bir filtredir; kesin hüküm değildir. Yatırımcı ayrıca spekülasyon ve kaldıraç gibi unsurlara dikkat etmelidir.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 25 Mayıs 2026 · Kaynaklar: Borsa İstanbul katılım endeksleri duyuruları, borsaistanbul.com; AAOIFI Şer'î Standartları (Standart 21: Finansal Kâğıtlar), aaoifi.com; TDV İslâm Ansiklopedisi, "Şirket" maddesi

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

• İman nedir, kısaca nasıl tanımlanır?
• İmanın şartları kaçtır ve nelerdir?
• Âmentü duası nedir, ezberlemek şart mıdır?
• İman ile İslam arasında fark var mıdır?
• Kelime-i şehâdet nedir, söyleyen Müslüman olur mu?

Bu içerik nasıl hazırlandı? →