Veresiye Satışta Fiyat Farkı Caiz mi?

Bu yazıda öğrenecekleriniz

Mesele Nedir?
"Bir Satışta İki Satış" Yasağı
Çoğunluk Görüşü ve Gerekçeleri

Veresiye satışta peşin fiyattan yüksek vadeli fiyat belirlenmesi, fakihlerin çoğunluğuna göre caizdir; şartı, akit sırasında tek ve kesin bir fiyatın kararlaştırılması ve vade geçtikten sonra ek bir zam yapılmamasıdır. Bu nedenle esnaf “peşine şu, veresiyeye bu” diyebilir, fakat alıcı hangisini seçtiğini sözleşme sırasında netleştirmelidir.

Mesele Nedir?

Esnaf ve tüccarlar, malı peşin satarken daha düşük, vadeli satarken daha yüksek fiyat isteyebilir. Bazıları bunu, “zamana fiyat konmuş” diyerek faiz sayar. Diğerleri ise malın bedelini taksitlendirmenin satıcı için fırsat maliyeti, risk ve ihtiyaç gibi unsurlar taşıdığını ve fiyatın serbest pazarlıkla belirlendiğini söyler. Bu konuda hükmün ayrıntısı peşin ve vadeli fiyat farkı yazısında daha derin biçimde ele alınır; burada konu esnaf uygulaması açısından incelenir.

“Bir Satışta İki Satış” Yasağı

Hadislerde “bir satışta iki satış” (bey’ateyn fî bey’a) yasaklanmıştır (Tirmizî, Büyû; Nesâî, Büyû). Fakihler bu yasağı farklı biçimlerde yorumlamıştır. Çoğunluğun kabul ettiği yorum şudur: Satıcı “bu malı peşin ona, vadeli buna satıyorum” der ve alıcı hangi fiyatı seçtiğini belirtmeden ayrılırsa fiyat belirsiz kalır; bu belirsizlik gararı doğurur ve satış fâsid olur. Alıcı ise taraflardan biri fiyatı seçerek akdi kesinleştirirse sorun ortadan kalkar. Dolayısıyla pratik kural, akit anında tek fiyatın kesinleşmesidir. Bu, esnaf için en önemli uyarıdır.

Çoğunluk Görüşü ve Gerekçeleri

Dayanak: “Allah alışverişi helal kıldı” (Bakara, 2/275) ayeti ve ticarette fiyatın serbestçe belirlenmesi esastır.
Zaman ve fiyat ilişkisi: Vade, fiyata etki edebilir; çünkü satıcı parayı geç alır ve riski üstlenir. Bu, borç ilişkisi değil satış ilişkisidir.
Karşı görüş: Zeyd b. Ali ve ona nispet edilen Zeydiyye çizgisindeki bazı alimler, rivayete göre, vadenin karşılığı olarak fiyatın artırılmasını ribâ saymıştır. Bu görüş azınlıktadır.

Hanefî, Şâfiî, Mâlikî ve Hanbelî mezheplerinin çoğunluğu, yukarıda belirtilen şartlarla vadeli satışta fiyat farkını caiz görür. Katılım bankalarının murâbaha uygulaması da bu görüşe dayanır (bkz. murâbaha).

Esnaf İçin Pratik Kurallar

Vadeli satış yapan esnaf aşağıdaki hususlara dikkat etmelidir:

Vadeli ve peşin fiyat, satıştan önce alıcıya açıkça söylenmelidir; satış gerçekleşirken tek fiyat kesinleşmelidir.
Vade uzatıldığında yeniden fiyat artırmak, ek bedel istemek faiz olur; bu yapılmamalıdır.
Erken ödeme hâlinde indirim yapmak (da’ ve ta’accel) tartışmalıdır; ancak tarafların gönüllü anlaşması hâlinde birçok çağdaş kurul bunu caiz görür.
Gecikme durumunda borçlu zor durumdaysa ona süre tanımak, Kur’ân’ın öğüdüdür (Bakara, 2/280).
Borç defteri tutmak ve alıcıya yazılı belge vermek ihtilafı önler.

Gecikme Zammı ve Cezai Şart

Vadeli satışta borç gecikirse alacaklı ek bedel isteyemez; çünkü bu, ribânın klasik örneğidir. Ancak bazı çağdaş alimler, borcunu kasten geciktiren zengin borçlunun alacaklıya verdiği zararın tazmini için bir yaptırım (cezai şart) uygulanabileceğini söyler. Çoğunluk görüşü ise bu tutarın alacaklıya değil hayır kuruluşlarına gitmesini ister. Kredi kartı gibi çağdaş araçlarda gecikme faizi için kredi kartında gecikme faizi yazısına bakılabilir.

Altın, Döviz ve Taksitli Alımlar

Veresiye satışta malın kendisi altın, gümüş veya döviz ise ayrı kurallar devreye girer; çünkü bunlar ribâ cinsleridir ve peşin teslim şartı aranır. Bu konu kuyumcudan taksitli altın almak ve altın ve döviz alım satımı yazılarında ayrıntılı işlenir. Normal mal satışında ise (kumaş, mobilya, beyaz eşya, gıda) vadeli fiyat serbestçe belirlenebilir.

Katılım Endeksi ve Ticaret Ahlakı

Esnafın helal kazanç ilkesi, yalnızca fiyat konusunda değil, gıda, israf ve haksız rekabet gibi konularda da geçerlidir. Büyük ölçekli yatırımlar için katılım endeksi yazısı, borç ve altın boyutu için borç verirken altın veya döviz şartı yazısı incelenebilir. Dürüst ticaret, sadece hükümlere uymak değil, müşteriyi aldatmamak ve kolaylık göstermek anlamına da gelir.

Müşteri Açısından: Hangi Fiyatı Seçmeli?

Alıcı, vadeli fiyatın peşin fiyattan ne kadar yüksek olduğunu hesaplamalı ve kendi bütçesine uygun seçeneği tercih etmelidir. Peşin ödeme imkânı olan kişinin, gereksiz yere vadeli alım yapması israf sayılabilir. Vadeli fiyat aşırı yüksekse, bu durum fahiş fiyat ve ihtikâr tartışmasını da gündeme getirir (bkz. ihtikâr). Satıcı fiyatı belirlerken adil kâr sınırlarını aşmamaya özen göstermelidir. Peygamberimizin “Alırken, satarken ve hakkını isterken kolaylık gösteren kişiye Allah rahmet etsin” buyurduğu rivayet edilir (Buhârî, Büyû). Bu ahlaki ilke, hem esnafın hem müşterinin davranışına yön verir.

Taksit sözleşmelerinde, ödeme planı, ilk ödeme ve kalan tutarın açıkça gösterilmesi gerekir; ayrıca temerrüt hâlinde ne olacağına dair maddeler önceden okunmalıdır. Sözleşmede faiz benzeri bir ibare bulunuyorsa, bu maddenin çıkarılması talep edilebilir.

Sıkça Sorulan Sorular

Veresiyede peşin fiyattan fazla fiyat istemek caiz mi?

Çoğunluk görüşüne göre caizdir; akit anında tek ve kesin fiyat belirlenmesi ve sonradan zam yapılmaması şartıyla.

“Bir satışta iki satış” yasağı nedir?

Alıcı hangi fiyatı seçtiğini belirtmeden ayrılırsa fiyat belirsiz kalır; bu belirsizlik nedeniyle akit sahih sayılmaz (Tirmizî; Nesâî).

Vadesi gelen borca gecikme zammı eklenebilir mi?

Hayır; ek bedel ribâ sayılır. Bazı çağdaş kurullar kasıtlı gecikme için hayır amaçlı cezai şart öngörür.

Erken ödemede indirim yapılabilir mi?

Tarafların gönüllü anlaşmasıyla çoğu çağdaş kurul bunu caiz görür; klasik fakihler arasında bu konuda ihtilaf vardır.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 29 Temmuz 2026 · Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi, "Büyû" maddesi; Tirmizî, Büyû; Nesâî, Büyû; Mecelle, Bey' Kitabı

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

Bu içerik faydalı oldu mu?

Geri bildiriminiz içeriklerimizi geliştirmemize yardım eder.

Bu içerik nasıl hazırlandı? →