Ferağ Kaydı ve Temellük Notu Nedir? Yazmalarda Kitabın İzleri

Ferağ kaydı, yazma eserin sonunda müstensihin (kopyacının) eseri bitirdiğini, bazen de kimin için yazdığını, adını, tarihini ve çoğu zaman yerini bildirdiği nottur. Temellük notu ise kitabın hangi kişinin eline hangi yolla (satın alma, hediye, miras) geçtiğini gösteren sahiplik kaydıdır. Kayıtlar kitabın tarihini ve sahiplerini ortaya koyar.

Ferağ Kaydı

“Ferağ”, Arapçada bir işten kurtulmak, işi bitirmek anlamına gelir. Yazma eserlerde ferağ kaydı, kopyalama işinin tamamlandığını bildiren sondaki nottur. Kayıt genellikle “temme” (tamamlandı), “tamamen” ya da “bitti” gibi sözlerle başlar. Ardından hamd, salavat ve dua cümlelerinden sonra müstensihin adı, kopyalanma yeri, günü, ayı ve yılı yazılır. Bazı kayıtlarda kopyanın hangi nüshadan yapıldığı, kimin için yazıldığı ve mukabele edilip edilmediği de belirtilir. Bu yüzden ferağ kaydı, bir eserin tarihlenmesinde en değerli verilerden biridir.

Ferağ kaydı için “kolofon” kelimesi de kullanılır. Kolofonda şu türden ifadeler görülür: “Bu kitabın yazımı filan kişinin eliyle, falan ayının şu günü tamamlanmıştır.” Müstensih bazen alçakgönüllü cümleler yazar, okuyuculardan hatalarını bağışlamasını ve kendisine dua etmesini ister. Bu duygusal notlar, kopyacıların kişiliklerini ve zahmetli çalışma koşullarını da yansıtır.

Müellif ferağı ve istinsah ferağı

Ferağ kaydı müellifin kendisine ait olabilir; buna “müellif ferağı” denir ve müellif nüshası için çok değerlidir. Müstensih (kopyacı) kaydı ise istinsah ferağıdır. İkisinin ayırt edilmesi, nüshanın değerini ve metin tarihindeki yerini belirler.

Temellük Notu

“Temellük”, sahip olma, mülk edinme anlamına gelir. Temellük notu, bir kitabın bir kişi tarafından satın alındığını, hediye edildiğini veya miras kaldığını belirten nottur. Genellikle kitabın ilk veya son sayfasında yer alır. Örnek bir ifade şöyledir: “Temellektü hâzel-kitâb min…” yani “Bu kitabı … kişiden satın aldım/edindim”. Notta çoğu zaman fiyat, tarih ve satıcının adı da yer alır. Bazen kitabın başka bir kişiden ödünç alınıp geri verilmesi ya da bir vakıf kütüphanesine bağışlanması da belirtilir.

Temellük notları kitabın el değiştirme geçmişini gösterir. Bir kitabın hangi şehirde, kimin kütüphanesinde bulunduğunu, hangi dönemde değer gördüğünü ve kimlerce okunduğunu bu kayıtlar sayesinde takip edebiliriz. Osmanlı döneminde bir kitabın değerli bir kütüphaneden alınması bile bir sosyal itibar göstergesiydi.

Diğer Kayıtlar

Yazmalarda ferağ ve temellük dışında başka kayıtlar da bulunur:

• Vakıf kaydı: Kitabın bir kütüphaneye vakfedildiğini bildirir; vakfeden kişi, şartlar ve kütüphane adı yazılır. Genellikle mühür veya damga ile birlikte olur.
• Mütalaa notu: Kitabı okuyan kişinin “bunu okudum” şeklindeki notudur.
• Semâ kaydı: Kitabın hocadan dinlendiğini belirtir; hadis ve ilim dersleri için önemlidir.
• Mukabele ve tashih kaydı: Kitabın başka nüshayla karşılaştırıldığını ve düzeltildiğini gösterir.
• İcazet kaydı: Kitabın rivayeti için izin verildiğini belirtir. İcazet geleneği hakkında ayrı yazı vardır.
• Mühür ve damgalar: Sahipler, kütüphaneler ve vakıflar tarafından basılan mühürler.

Bu Kayıtlar Neden Önemlidir?

Bu kayıtlar bir yazma eserin tarihi, coğrafyası ve toplumsal çevresi hakkında önemli bilgiler verir. Hangi tarihte, hangi şehirde kopyalandığını, kimlerin elinden geçtiğini ve hangi çevrede okunduğunu öğrenmek mümkündür. Müellifin ilmî çevresi, eserin yayılma alanı, popülerliği ve kitap fiyatlarına dair ipuçları da bu notlardan çıkarılır. Örneğin bir eserin Anadolu’da kopyalanıp sonra Mısır’da temellük edilmesi, ilim yolculuğunun ve kitap ticaretinin izini sürmeyi sağlar. Kitap ticareti hakkında Sahaflar Çarşısı yazısı ilgili olabilir.

Ayrıca sahte veya sonradan eklenmiş kayıtlar da olabilir. Değerini artırmak isteyen kişiler bazen ferağ kaydını değiştirebilir veya ünlü bir kişinin mührünü taklit edebilir. Bu yüzden kayıtların paleografik, kimyasal ve metin içi analizlerle doğrulanması gerekir. Uzmanlar mürekkep tipini, kâğıt cinsini ve yazı özelliklerini inceler.

Kayıtları Okumak İçin

Ferağ ve temellük notları çoğu zaman rik’a, ta’lik gibi hızlı yazı türleriyle yazıldığından okunması zor olabilir. Bunun için El yazmaları nasıl okunur? yazısı bir başlangıç sunar. Daha geniş çerçeve için Dünyanın en eski Kuran nüshaları nerede?, Hz. Osman Mushafı rivayetleri, Mushaf cilt sanatı ve Türkiye’deki yazma eser kütüphaneleri rehberi yazıları okunabilir.

Örnek Bir Ferağ Kaydını Okumak

Bir ferağ kaydının tipik yapısını şöyle özetleyebiliriz: önce hamd ve salavat gelir; ardından “kitabın yazımı tamamlandı” anlamında bir cümle; sonra “kâtibü’l-hurûf” (harfleri yazan) ya da “müstensih” olarak kendini tanıtan kopyacı adı ve çoğu zaman “gufira lehû” (günahları bağışlansın) gibi bir dua. Tarih kısmında gün, ay ve yıl hicrî takvimle yazılır; bazen yer adı eklenir (örneğin “Kostantiniyye’de” ya da “Konya’da”). Tarihi okumak için hicrî ayların (Muharrem, Safer, Rebiülevvel gibi) ve ebced hesabının bilinmesi gerekir; bazı kayıtlarda tarih ebcet harf değerleriyle gizlenmiş bir manzum tarih (tarih düşürme) cümlesi olabilir. Hicrî yılı miladî yıla çevirmek için yaklaşık formül kullanılır, ancak kesin sonuç için çevrim tablolarına bakmak daha güvenlidir.

Örneğin 1000 hicrî yıl, yaklaşık 1591-1592 miladî yıla denk gelir. Hicrî takvim ay yılına dayandığı için hicrî yıl miladî yıldan yaklaşık on gün kısadır; bu nedenle yüzyıllar içinde fark büyür. Bu çevrimler küçük bir hatayla bile bir eserin yanlış döneme yerleştirilmesine yol açabilir. Dolayısıyla tarih okurken ayrıntılı dikkat gerekir.

Ünlü Kopyacılar ve Kitap Sevgisi

Bazı müstensihler ünlü hattatlar, bazıları sıradan medrese öğrencileriydi. Birçok öğrenci geçimini sağlamak ya da kendi ders kitabını edinmek için kopya çıkarırdı. Müstensih notlarında yazıdan duydukları yorgunluğu, soğuk odada çalışmanın zorluğunu veya ev halkının hastalığını dile getirdikleri görülür. Bu içten notlar, yazma eserleri yalnızca bilgi kaynağı değil, insanî birer belge hâline getirir. Bir kitabın kenarına yazılmış “Allah okuyanı da yazanı da bağışlasın” gibi cümleler, kitap kültürünün manevi boyutunu yansıtır.

Sıkça Sorulan Sorular

Ferağ kaydı nedir?

Yazma eserin sonunda kopyacının adını, tarihini ve yerini bildirdiği bitiş notudur.

Temellük notu ne anlatır?

Kitabın kimin eline hangi yolla geçtiğini, satın alma, hediye ya da miras gibi sebepleri gösterir.

Kolofon ile ferağ kaydı aynı mıdır?

Genellikle aynı anlamda kullanılır; her ikisi de eserin sonundaki bitiş kaydını anlatır.

Bu kayıtlar sahte olabilir mi?

Evet. Bu yüzden uzmanlar kâğıt, mürekkep ve yazı özelliklerini inceleyerek doğrulama yapar.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 8 Ekim 2026 · Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi, "Ferağ", "Temellük" ve "İstinsah" maddeleri; François Déroche, Islamic Codicology; Süleymaniye Yazma Eser Kütüphanesi katalog açıklamaları

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

• İman nedir, kısaca nasıl tanımlanır?
• İmanın şartları kaçtır ve nelerdir?
• Âmentü duası nedir, ezberlemek şart mıdır?
• İman ile İslam arasında fark var mıdır?
• Kelime-i şehâdet nedir, söyleyen Müslüman olur mu?

Bu içerik nasıl hazırlandı? →