İkrime Mevlâ İbn Abbâs Sözleri: Hikmetli Sözler ve Açıklamaları

İkrime (ö. 105/723 civarı), Abdullah b. Abbas’ın azatlısı ve öğrencisi olan Berberî asıllı tâbiîdir. Tefsir ve hadis rivayetindeki derin bilgisiyle tanınır; Hâricîlere meyilli olduğu iddiası nedeniyle muhaddisler arasında tartışılmış, bu yüzden sözleri kaynak eleştirisiyle ele alınmalıdır.

Hayatı

İkrime, Berber kökenli olup Abdullah b. Abbas’ın kölesi iken onun tarafından yetiştirilmiş ve sonra azat edilmiştir; kölelik ve azat sürecine dair anlatılar kaynaklarda farklı geçer. İbn Abbas, ona Kur’an ve sünnet öğretmeye büyük önem verdi. Rivayete göre İbn Abbas ona öğrencisi olarak ilgi göstermiş ve onu ilimde yetiştirmek istemiştir. Bu ilgi, İkrime’nin geniş tefsir birikimine zemin hazırlar.

Sonradan Medine, Basra, Mısır ve Horasan’a seyahat etti; birçok öğrenci yetiştirdi. Hicrî 105 civarında Medine’de vefat etti. Aynı gün Kuseyyir Azze adlı şairin de öldüğü, halkın “Bugün iki bilgin öldü” dediği rivayet edilir. Bu anlatı ona ait bir hikâyenin parçasıdır.

İlmi ve tefsirdeki yeri

İkrime’nin en önemli yönü, tefsirde İbn Abbas’ın ilmini aktaran birkaç kişiden biri olmasıdır. Kur’an’ın indiriliş sebepleri, kıraat ayrılıkları ve kelime anlamları konusunda yaptığı açıklamalar, Taberî ve sonraki müfessirler tarafından alıntılanır. Mücâhid b. Cebr ile birlikte İbn Abbas’ın tefsir mirasını taşıyan iki ana isimdir.

Hadiste ise Buhârî, ondan rivayet eder; Müslim ise sınırlı sayıda alır. Ahmed b. Hanbel ve İbn Hibbân gibi bazı âlimler onu güvenilir saydı. Bazıları ise onunla ilgili iddialar nedeniyle çekimser davrandı. Bu fark, hadis ilminin ravi değerlendirmesindeki çeşitliliğini gösterir.

Hakkındaki tartışma

İkrime’ye yöneltilen en ciddi eleştiri, Hâricî veya İbâdî mezhebine meyilli olduğu ve bu nedenle bidat taşıdığı yönündedir. Bazı kaynaklar, onun Mağrib’e giderek Hâricîlerle temas ettiğini anlatır. Diğer taraftan kimi âlimler bu iddiaların kesin olmadığını, aksine İkrime’nin rivayetlerinde güvenilir olduğunu savunmuştur. Buhârî’nin Sahîh’inde ondan rivayet etmesi, bu görüşü destekleyen bir delildir.

Bu tartışma, hadis ilminde “bidat sahibinin rivayeti” meselesiyle ilgilidir. Genel kural, bidatını yaymaya çalışmayan ve doğru sözlü olan ravinin rivayetinin kabul edilmesi şeklindedir. İkrime hakkında da farklı değerlendirmeler bulunduğundan, onun rivayetlerine başvuran kişi bu geniş ihtilafı bilmelidir.

Ona atfedilen sözler

İkrime’ye atfedilen sözlerde şu temalar dikkat çeker:

• İlim talebi: İlim, öğrenilince bitmez; hep öğrenilecek bir şey vardır.
• Kur’an anlayışı: Her ayetin bir iniş sebebi ve bir hikmeti vardır.
• Hakkı söylemek: Kimseden çekinmeden doğruyu söylemek gerekir.
• İbn Abbas’ın hatırası: Hocasını hep saygıyla anar.

Bu sözlerin sened durumları kaynaklarda farklıdır. Özellikle sonradan tasavvuf kitaplarına eklenen kısımlar kontrol gerektirir. Çağdaşı Saîd b. Cübeyr de İbn Abbas’ın öğrencisidir ve ikisi sık sık karşılaştırılır.

Sonraki kuşaklara etkisi

İkrime’den rivayet eden öğrenciler arasında Katâde, Ebû’ş-Şa’sâ, Süleyman et-Teymî, Âsım el-Ahvel ve İbn Cüreyc yer alır. Bunlar sayesinde onun tefsir birikimi sonraki ilim halkalarına aktarıldı. Tâbiîn dönemi tefsir ekolünün genel çerçevesi için Tâbiîn Kimdir? yazısına da bakılabilir.

Günümüz için anlamı

İkrime’nin hayatı, ilmî tartışmaların bir ravi hakkında bile farklı görüşler üretebileceğini ve bu farklılığın ilimde olağan olduğunu gösterir. Kaynaklara tek bir bakış açısıyla yaklaşmamak, eleştirel okuma yapmak önemlidir.

Tefsir rivayetlerinde yöntemi

İkrime’nin tefsiri, rivayet esaslı ve dilsel ayrıntılara dikkat eden bir yapı gösterir. Bir ayetin iniş sebebini aktarırken İbn Abbas’ın ismini zikreder, kendi görüşünü ayrıca belirtir. Bu ayrım, tâbiî müfessirlerin metodolojik titizliğini gösterir. Taberî’nin tefsirinde ona ait yüzlerce rivayet bulunur ve bunların bir kısmı kıraat ayrılıklarıyla ilgilidir.

Onun bazı yorumları, örneğin fıkhî ayetlerde (talak, miras, ihram) İbn Abbas’ın görüşlerini aktarırken, sonraki mezheplerin delillendirmesinde kullanıldı. Bu bakımdan İkrime hem tefsir hem fıkıh tarihinde dolaylı bir etkiye sahiptir.

Hadis münekkitlerinin değerlendirmesi

İkrime’nin güvenilirliği için ileri sürülen tezler genel olarak üç grupta toplanır. Birinci grup, onu sika kabul eder ve rivayetlerini sahih hadis kitaplarında kullanır. İkinci grup, bazı bidat iddialarını gerekçe göstererek tartışmalı bulur. Üçüncü grup ise onun belirli konulardaki rivayetlerini kabul eder, diğerlerinde ise tevakkuf eder. Bu çeşitlilik, hadis tenkidinin tek bir hükme indirgenmediğini gösterir.

Modern çalışmalarda, İkrime’ye yönelik eleştirilerin bir kısmının siyasi ve mezhepsel çekişmelerden kaynaklandığı ileri sürülmüştür. Bu görüşe göre kaynaklardaki bazı olumsuz ifadeler, o dönemin Hâricî tartışmalarına bağlıdır. Bunun kesin olmadığı göz önünde bulundurulmalıdır.

Mekke ve Medine ilim halkaları içinde

İkrime’nin ilmî çevresi, Mücâhid b. Cebr ve Ata b. Ebî Rebâh ile paylaşılan bir Mekke geleneğine dayanır. Medine’de ise Saîd b. Müseyyeb ile çağdaş olması, onun şehirler arası ilim hareketliliğini gösterir. Bu hareketlilik, tâbiîn döneminde bir bilgin kişinin birden fazla şehirde ders verebildiğine örnektir.

Sıkça Sorulan Sorular

İkrime kimdir?

İbn Abbas’ın azatlısı ve öğrencisi olan, tefsir ve hadis rivayetiyle tanınan Berberî asıllı bir tâbiîdir.

Hâricî olduğu doğru mu?

Bu konuda rivayetler vardır ancak kesin değildir; bazı âlimler iddiayı kabul eder, bazıları reddeder.

Buhârî ondan rivayet etti mi?

Evet, Buhârî Sahîh’inde İkrime’den rivayet almıştır.

Ne zaman öldü?

Hicrî 105 (miladî 723) civarında Medine’de vefat ettiği kabul edilir.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 6 Ekim 2026 · Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi, "İkrime" md.; İbn Sa'd, et-Tabakât; Zehebî, Mîzânü'l-iʿtidâl; Buhârî, Sahîh; Zehebî, Siyer-i Aʿlâmi'n-nübelâ

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

• İman nedir, kısaca nasıl tanımlanır?
• İmanın şartları kaçtır ve nelerdir?
• Âmentü duası nedir, ezberlemek şart mıdır?
• İman ile İslam arasında fark var mıdır?
• Kelime-i şehâdet nedir, söyleyen Müslüman olur mu?

Bu içerik nasıl hazırlandı? →