Zemahşerî Eserleri: Başlıca Kitapları ve Muhtevaları
Zemahşerî'nin el-Keşşâf, el-Mufassal, Esâsü'l-belâga, el-Fâik ve diğer eserlerinin muhtevası; tefsir, dil, edebiyat ve hadis lügatına katkıları.
- el-Keşşâf an hakâiki gavâmizi't-tenzîl
- Arap Dili ve Belâgat Eserleri
- Hadis ve Edebiyat Eserleri
Zemahşerî’nin eserleri tefsir ve Arap dili alanında yoğunlaşır. En önemlileri el-Keşşâf, el-Mufassal, Esâsü’l-belâga, el-Fâik fî garîbi’l-hadîs, el-Müstaksâ fî emsâli’l-Arab, Rebîu’l-ebrâr ve Mukaddimetü’l-edeb‘tir.
el-Keşşâf an hakâiki gavâmizi’t-tenzîl
el-Keşşâf, Zemahşerî’nin Mekke’de iki yıl kadar süren bir çalışmayla yazdığı belirtilen tefsiridir. Eser, ayetleri nazım ve belâgat açısından inceler; her ayette kelime seçimi, cümle yapısı, mecaz ve ifade inceliklerini tartışır. “Fe-in kulte, kultü” (şöyle dersen şöyle deriz) kalıbıyla itirazları ve cevapları sıralar. Kitap, Mu’tezilî yorumlar içerdiği için Sünnî çevrelerce eleştirilmiş olsa da dil yönünden en çok başvurulan kaynaklardan biri olmuştur. Üzerine yüzlerce haşiye ve şerh yazılmış; en bilinenleri Teftâzânî, Cürcânî ve Kutbüddîn eş-Şîrâzî’ye aittir. Eserin tefsir geleneğindeki yeri için görüşleri ve etkisi yazısına bakılabilir.
Arap Dili ve Belâgat Eserleri
- el-Mufassal fî sanati’l-i’râb: Nahiv kurallarını isim, fiil, harf ve ortak konular şeklinde dört bölümde sunar. İbn Yaîş ve başkaları tarafından şerh edilmiş, medreselerde okutulmuştur.
- Esâsü’l-belâga: Kelimeleri alfabetik sıraya göre dizer, her kelimenin hakikî ve mecazî anlamlarını örneklerle gösterir.
- Mukaddimetü’l-edeb: Arapça-Farsça sözlük niteliğindedir ve dil öğreniminde kullanılmıştır.
- el-Müstaksâ fî emsâli’l-Arab: Arap atasözlerini ve deyimlerini toplayan eser.
Hadis ve Edebiyat Eserleri
el-Fâik fî garîbi’l-hadîs, hadislerde geçen nadir kelimeleri açıklayan sözlüktür. Bu eser, hadislerin dil yönünden anlaşılmasında yardımcı olur. Rebîu’l-ebrâr ve nusûsu’l-ahyâr ise tarih, ahlâk, edebiyat ve fıkra türünde geniş bir derlemedir. Nevâbiğu’l-kelim adlı kısa özdeyişler kitabı da Zemahşerî’ye aittir; bu eser Arapça ahlâkî sözlerden oluşur. Bu çalışmalar onun edebiyat ve dil alanındaki yönünü gösterir.
Eserlerin Etkisi
Zemahşerî’nin dil eserleri, Arap dili öğretimi ve belâgat çalışmalarında yüzyıllarca kullanıldı. Beyzâvî, Teftâzânî ve diğer âlimler onun eserlerinden faydalandı. Kelime kökenleri ve mecaz anlamlar konusunda Esâsü’l-belâga modern Arapça sözlükleri bile etkilemiştir. Hayatı hakkında biyografi yazısına bakılabilir.
Keşşâf’ın Mukaddimesi ve Adlandırılması
Keşşâf’ın mukaddimesinde Zemahşerî, tefsir ilminin Arap dili ve belâgat bilgisiyle yapılması gerektiğini ve bu iki ilmin ehlinin “ehl-i adl ve tevhid” olduğunu ima eder. Kitabın adı, ayetlerin gizli kalmış hakikatlerini ortaya çıkarma (keşf) amacına işaret eder. Kitabı Mekke’de yazması ve Kâbe’yi gördüğünde yazdığı mukaddime, özel bir manevî değer atfedilen kısımlar olarak anılır.
Esâsü’l-belâga’nın Sözlükteki Yeri
Esâsü’l-belâga, alfabetik düzenini kelimelerin kök harflerine göre kurar ve her kelime için önce hakikî anlamları, sonra mecazî anlamları sıralar. Bu yöntem, Arapça lügat tarihinde yenilik olarak kabul edilir ve sonraki sözlüklere örnek olmuştur. Sözlükte verilen örnek cümleler edebî eserlerden ve Kur’an’dan seçilmiştir. Kitap, Kahire’de 1920’lerde basıldıktan sonra Arap dünyasında yaygın biçimde kullanılmıştır.
Eserlerin Medreselerde Okunması
Mufassal ve Keşşâf Osmanlı medreselerinde tefsir ve nahiv derslerinin temel kitapları arasındaydı. Mufassal’a İbn Yaîş ve İbnü’l-Hâcib şerh yazdı; Keşşâf’a ise Teftâzânî ve Cürcânî haşiye yazdı. Bu çalışmalar, Zemahşerî’nin dil ve tefsir alanındaki kalıcı etkisini yansıtır.
Nevâbiğu’l-kelim ve Atvâku’z-zeheb
Nevâbiğu’l-kelim kısa ahlâkî özdeyişlerden oluşur ve Zemahşerî’nin edebî yönünü gösterir. Atvâku’z-zeheb ise öğüt ve hikmet içeren hutbeler derlemesidir. Bu kitaplar, onun kelâmî kişiliğinin dışında bir ahlâk eğitimcisi olduğunu gösterir. Birçok Osmanlı medresesinde Arapça öğretiminde okutulmuştur.
Eserlerin Mu’tezile Tarihi Açısından Değeri
Mu’tezile’nin eserlerinin çoğu kaybolduğu için Keşşâf, bu ekolün düşüncesini aktaran nadir canlı kaynaklardan biridir. Mu’tezilî tefsir yöntemi, kelâmî ilkelerin ayet yorumuna nasıl uygulandığı konusunda eşsiz bilgi sunar. Bu nedenle modern araştırmacılar eseri hem tefsir hem Mu’tezile tarihi bakımından incelemektedir.
Zemahşerî’nin Eserlerinin Farsça ve Türkçeye Etkisi
Mukaddimetü’l-edeb, Arapça-Farsça sözlüktür ve Hârizm bölgesinde Arapça öğretmek için hazırlanmıştır. Daha sonra Harezm Türkçesine de çevrildi; bu, Türk dili tarihinin ilk sözlük çalışmalarından biridir. Eserin Türkçe tercümeleri Eski Anadolu Türkçesi araştırmaları için kaynak kabul edilir. Böylece Zemahşerî, Türk dili tarihine de dolaylı katkı yapmıştır.
Zemahşerî’nin Fâik adlı hadis sözlüğü, İbnü’l-Esîr’in en-Nihâye‘sinden önce yazıldığı için hadis lügat edebiyatında öncü eserlerden sayılır. İbnü’l-Esîr bu eserden geniş ölçüde yararlandı.
Keşşâf’ın hâşiyeleri arasında Taftazânî’nin yarım kalan haşiyesi, Cürcânî’nin haşiyesi ve Kutbüddîn eş-Şîrâzî’nin çalışması öne çıkar; bu haşiyeler sayesinde Keşşâf, medrese eğitiminde derinlemesine okunan bir eser hâline gelmiştir. Bunların yanı sıra Süyûtî’nin hadis tahrici çalışması da vardır.
Zemahşerî’nin Esâsü’l-belâga’sı modern Arapça sözlüklerde mecaz anlam açıklamalarının kaynağı olarak anılır. Kitapta her kelimenin hakikî anlamı yanında, o kelimenin mecazî kullanımına dair canlı örnekler bulunur; bu özellik onu sıradan lügatlerden ayırır.
Sıkça Sorulan Sorular
Keşşâf ne kadar sürede yazıldı?
Mekke’de kaldığı dönemde kısa bir sürede yazıldığı rivayet edilir; kesin süre konusunda kaynaklar farklı bilgi verir.
El-Mufassal neden önemlidir?
Arap nahvini düzenli biçimde sunan ve çok sayıda şerhi yazılan başlıca kitaplardandır.
Esâsü’l-belâga ne tür bir eserdir?
Kelimelerin hakikî ve mecazî anlamlarını örneklerle veren, mecaz sanatına odaklanan bir sözlüktür.
El-Fâik nedir?
Hadislerdeki nadir ve zor kelimeleri açıklayan sözlüktür.
Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: · Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi, "Zemahşerî" md.; Zemahşerî, el-Keşşâf; Zemahşerî, el-Mufassal fî sanati'l-i'râb; Zemahşerî, Esâsü'l-belâga
İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular
80 sorunun tamamı →Bu içerik faydalı oldu mu?
Geri bildiriminiz içeriklerimizi geliştirmemize yardım eder.
Kaynakça
- TDV İslâm Ansiklopedisi, "Zemahşerî" md.
- Zemahşerî, el-Keşşâf
- Zemahşerî, el-Mufassal fî sanati'l-i'râb
- Zemahşerî, Esâsü'l-belâga
Genel kaynaklarımız için Kaynakça sayfasına bakınız. Fetva için: Diyanet İşleri Başkanlığı, Alo 190.