Cüveynî Eserleri: Başlıca Kitapları ve Muhtevaları
Cüveynî'nin Nihâyetü'l-matlab, el-Burhân, el-İrşâd, eş-Şâmil, Gıyâsü'l-ümem ve diğer eserlerinin muhtevası; Şâfiî fıkhı, usul ve kelâma katkıları.
- Nihâyetü'l-matlab fî dirâyeti'l-mezheb
- el-Burhân fî usûli'l-fıkh
- Kelâm Eserleri
Cüveynî’nin başlıca eserleri fıkıhta Nihâyetü’l-matlab fî dirâyeti’l-mezheb, usulde el-Burhân fî usûli’l-fıkh ve et-Telhîs, kelâmda el-İrşâd, eş-Şâmil ve el-Akîdetü’n-Nizâmiyye, siyaset hukukunda ise Gıyâsü’l-ümem‘dir. Bu eserler Şâfiî-Eş’arî geleneğin kurucu metinleri arasında yer alır.
Nihâyetü’l-matlab fî dirâyeti’l-mezheb
Yirmi cilt civarında basılan bu kitap, Şâfiî fıkhının en kapsamlı eserlerinden biridir. Cüveynî, mezhebin görüşlerini bölüm bölüm işler; her mesele için Şâfiî’nin görüşünü, mezhep içi vecihleri (farklı görüşleri) ve gerekçeleri sıralar. Kitabın dili yoğun ve zordur; bu yüzden onu özetleyen çalışmalar yazılmıştır. Gazâlî’nin el-Basît, el-Vesît ve el-Vecîz adlı kitapları bu eserin özetlenmiş hâlleridir. Nevevî’nin Ravzatü’t-tâlibîn‘i dâhil birçok Şâfiî fıkıh kitabı Nihâye’den beslenir. İmam Şâfiî’nin eserleri ile birlikte okunduğunda mezhebin gelişimi daha iyi izlenir.
el-Burhân fî usûli’l-fıkh
Usul-i fıkıh alanındaki bu eser, kesin ve zannî delil ayrımı, kıyas ve illet konularının ayrıntılı analizi ile dikkat çeker. Cüveynî, fıkıh usulünün kelâmî temellerini açıklar; ictihad, taklit ve fetva konularını tartışır. Kitap, sonraki Şâfiî usul çalışmalarının, özellikle Gazâlî’nin el-Müstasfâ‘sının kaynaklarından biridir. et-Telhîs ise Bâkıllânî’nin et-Takrîb ve’l-irşâd kitabının özetidir.
Kelâm Eserleri
- el-İrşâd ilâ kavâti’i’l-edille fî usûli’l-i’tikād: Eş’arî kelâmının temel ders kitabı; Allah’ın varlığı, sıfatları, nübüvvet ve imamet konularını ele alır.
- eş-Şâmil fî usûli’d-dîn: Daha geniş bir kelâm eseridir; atom ve araz tartışmaları gibi felsefî konulara yer verir. Kısmen günümüze ulaşmıştır.
- el-Akîdetü’n-Nizâmiyye: Nizâmülmülk adına yazılmış, daha kısa ve ihtiyatlı bir akaid metni.
- Lümau’l-edille fî kavâidi ehli’s-sünne: Ehl-i sünnet akaidinin delillerini özetleyen eser.
Eserlerinde zaman içinde yöntemsel bir değişim görüldüğü belirtilir: el-İrşâd‘da te’vîle daha açık bir tutum vardır, Nizâmiyye‘de ise selefin yoluna yaklaşan bir ihtiyat dikkat çeker. Bu fark, Eş’arî ekolünün gelişimini anlamak için önemlidir. Bâkıllânî’nin eserleri bu tartışmanın başlangıcını gösterir.
Gıyâsü’l-ümem fi’ltiyâsi’z-zulem
Siyaset hukukuna ait bu eser, imametin kurumsal çerçevesi ile birlikte, devlet başkanının bulunmadığı ya da zayıf olduğu dönemlerde ulemânın sorumluluğunu işler. Eser, adaletin, savunmanın ve toplumun düzeninin sağlanması konusunda çözümler sunar. Mâverdî’nin el-Ahkâmü’s-sultâniyye‘si ile birlikte İslâm siyaset düşüncesinin klasik kaynaklarındandır.
Eserlerin Etkisi
Cüveynî’nin eserleri öğrencisi Gazâlî ve Nizâmiye medreselerindeki müderrisler aracılığıyla yayıldı. Eserleri bugün de Şâfiî fıkhı ve Eş’arî kelâmı araştırmalarının temel kaynakları arasındadır. Hayatı için biyografi yazısına ve görüşleri için görüşleri ve etkisi yazısına bakılabilir.
Nihâye’nin Yazım Biçimi ve Etkisi
Nihâyetü’l-matlab’da Cüveynî her kitapta önce ilgili konunun genel prensiplerini yazar, sonra mezhep içi farklı vecihleri ve öğrencilerin görüşlerini sıralar. Ayrıca kendi tercihlerini gerekçeleriyle belirtir. Ünlü Şâfiî fakihlerden Ebû İshak eş-Şîrâzî ve Mâverdî gibi isimlerin görüşlerine atıf yapılır. Eser, sonradan Abdülazîz ed-Dîb tarafından tahkik edilerek yayımlanmıştır. Bu neşir, Şâfiî fıkhı çalışmalarında büyük etki yapmıştır.
El-Burhân’ın Usul Anlayışı
El-Burhân’da bilgi, delil, kıyas, ictihad ve taklit gibi konular ayrıntılı işlenir. Cüveynî burada filozofların mantık yöntemlerinden yararlanır ve usulü kelâmî bir temele dayandırır. Kitabın bazı kısımları zor ve yoğun bir dille yazılmıştır; bu yüzden Gazâlî’nin el-Müstasfâ‘sı onun daha anlaşılır hâli olarak okundu. Şâfiî’nin Risâle‘si ile birlikte okunduğunda Şâfiî usulünün gelişimi görülür.
Irşâd’ın Şerh ve Özetleri
El-İrşâd’ın Türkçe çevirisi de yapılmıştır. Ayrıca Eş’arî kelâmı alanında Gazâlî’nin el-İktisâd fi’l-i’tikād‘ı gibi eserler onun etkisini yansıtır. Bu nedenle el-İrşâd, Eş’arî kelâmının en çok okunan metinlerinden sayılır.
Eş-Şâmil ve Kelâm Sisteminin Yapısı
Eş-Şâmil, Eş’arî kelâmının en geniş eserlerinden biri olup bilgi, nazar, âlem, sıfatlar, nübüvvet ve imamet konularını içerir. Eser günümüze kısmen ulaşmıştır. Cüveynî burada atom, araz ve hâdis kavramlarını geniş biçimde tartışır. Aynı zamanda filozofların âlemin ezelîliği görüşünü reddeder. Bu eser, kelâmın felsefî yapısını görmek için önemli bir kaynaktır.
Mugîsü’l-halk ve Diğer Eserler
Mugîsü’l-halk fî tercîhi’l-kavli’l-hak adlı kısa risalede Cüveynî, mezhep taassubunu eleştirir ve Şâfiî mezhebinin görüşlerinin diğerlerine tercih edilmesini tartışır. Ğıyâsü’l-ümem yanında başka küçük çalışmalar da vardır. Bu eserler kaynaklarda farklı adlarla anılır; nüsha farklılıkları nedeniyle isimlerinde ihtilaf bulunur.
Eserlerin Sonraki Şerh ve Özetleri
El-Burhân’ın özeti olarak Gazâlî el-Menhûl ve el-Müstasfâ‘yı yazdı. Böylece Cüveynî’nin eserleri, dar bir okuyucu kitlesine hitap etse de kolay okunabilir özetleri sayesinde geniş çevrelere ulaştı. Eş’arî’nin eserleri ile birlikte okunduğunda ekolün gelişimi görülür.
Cüveynî’nin eserlerinin yazma nüshaları Süleymaniye, Dârü’l-Kütübi’l-Mısriyye ve Medine kütüphanelerinde bulunur. Bu geniş dağılım, eserlerinin İslâm dünyasında yaygın okunduğunu gösterir.
Sıkça Sorulan Sorular
Nihâyetü’l-matlab neden önemlidir?
Şâfiî fıkhının görüş ve gerekçelerini en kapsamlı biçimde işleyen kitaplardan biri olduğu için.
Gazâlî ile Cüveynî’nin eserleri arasındaki ilişki nedir?
Gazâlî’nin fıkıh kitapları, Nihâyetü’l-matlab’ın özetlenmiş ve sistemleştirilmiş hâlleri olarak kabul edilir.
El-Akîdetü’n-Nizâmiyye neden farklıdır?
Diğer eserlere göre daha ihtiyatlı bir üslupla yazılmış ve te’vîl konusunda daha temkinli ifadeler içerir.
Gıyâsü’l-ümem hangi konudadır?
İmamet ve siyaset hukuku konusudur.
Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: · Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi, "Cüveynî, İmâmü'l-Haremeyn" md.; Cüveynî, Nihâyetü'l-matlab fî dirâyeti'l-mezheb; Cüveynî, el-Burhân fî usûli'l-fıkh; Cüveynî, el-İrşâd
İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular
80 sorunun tamamı →Bu içerik faydalı oldu mu?
Geri bildiriminiz içeriklerimizi geliştirmemize yardım eder.
Kaynakça
- TDV İslâm Ansiklopedisi, "Cüveynî, İmâmü'l-Haremeyn" md.
- Cüveynî, Nihâyetü'l-matlab fî dirâyeti'l-mezheb
- Cüveynî, el-Burhân fî usûli'l-fıkh
- Cüveynî, el-İrşâd
Genel kaynaklarımız için Kaynakça sayfasına bakınız. Fetva için: Diyanet İşleri Başkanlığı, Alo 190.