İmam Eş’arî Kimdir? Mu’tezile’den Ehl-i Sünnet’e Dönüş Hikâyesi

İmam Eş’arî, tam adıyla Ebü’l-Hasan Ali b. İsmâil el-Eş’arî, hicrî 260 (873-74) yılında Basra’da doğmuş ve 324 (935-36) yılında Bağdat’ta vefat etmiş kelâm âlimidir. Soyu, meşhur sahabî Ebû Mûsâ el-Eş’arî’ye dayanır. Ehl-i Sünnet’in iki büyük itikadî mezhebinden biri olan Eş’ariyye‘nin imamıdır. Kırk yaşına kadar Mu’tezile ekolünün önde gelen bir temsilcisiyken bu mezhepten ayrılmış ve ömrünün geri kalanını Ehl-i Sünnet inancını aklî delillerle savunmaya adamıştır.

Mu’tezile içinde geçen yıllar

Eş’arî küçük yaşta babasını kaybetti. Rivayete göre annesi, Basra Mu’tezilesi’nin reisi Ebû Ali el-Cübbâî ile evlendi; böylece Eş’arî hem üvey babası hem hocası olan Cübbâî’nin yanında yetişti. Keskin zekâsı ve tartışma gücüyle kısa sürede öne çıktı; hocası münazaralara kendi yerine onu gönderirdi. Bu yıllarda hadis ve fıkıh alanında da eğitim aldı; Şâfiî fakihi Ebû İshak el-Mervezî’nin ders halkasına katıldığı belirtilir.

Mu’tezile, aklı merkeze alan; Allah’ın sıfatlarını zâtından ayrı kabul etmeyen, Kur’an’ın yaratılmış olduğunu, kulun kendi fiilini yarattığını, Allah’ın kulu için en iyi olanı (aslah) yapmak zorunda olduğunu ve ahirette Allah’ın görülemeyeceğini savunan bir kelâm ekolüydü.

Üç kardeş meselesi

Eş’arî’nin ayrılışıyla ilgili en meşhur rivayet, hocasına yönelttiği şu sorudur: Üç kardeş düşünelim; biri mümin olarak, biri kâfir olarak, biri de çocukken ölmüş olsun. Bunların ahiretteki durumu ne olur? Cübbâî, müminin cennete, kâfirin cehenneme gideceğini, çocuğun ise ne ödül ne ceza göreceğini söyler. Eş’arî sorar: Çocuk, “Rabbim, beni yaşatsaydın da iman edip cennete girseydim” derse? Cübbâî, Allah’ın “Büyüseydin isyan edecektin; senin için en iyisi erken ölmekti” diyeceğini söyler. Eş’arî son sorusunu yöneltir: O zaman kâfir olan kardeş, “Rabbim, benim için de en iyisi buydu; beni neden küçükken öldürmedin?” derse ne cevap verilir? Hocası cevapsız kalır.

Bu rivayetin tarihî kesinliği tartışılmıştır; ancak Mu’tezile’nin “Allah en iyiyi yapmak zorundadır” ilkesinin çıkmazını çarpıcı biçimde gösterdiği için kelâm kitaplarında sıkça aktarılır. Asıl mesaj şudur: Allah’ın fiilleri, insan aklının koyduğu zorunluluk kalıplarına sığdırılamaz.

Kaynaklar ayrıca onun bir Ramazan ayında gördüğü rüyalarda Hz. Peygamber’in kendisine sünnetten gelen yolu desteklemesini emrettiğini aktarır. Eş’arî bir süre evine kapanıp düşündükten sonra hicrî 300 yılı dolaylarında bir cuma günü Basra Camii’nde minbere çıkmış ve daha önce savunduğu görüşlerden döndüğünü, üzerindeki elbiseyi çıkarır gibi bu inançlardan sıyrıldığını halka ilan etmiştir.

Yeni yolu: Nas ile aklı buluşturmak

Eş’arî, Mu’tezile’den ayrıldıktan sonra kelâm yöntemini bırakmadı; onu Ehl-i Sünnet inancının hizmetine verdi. Bir yanda nasları aklın süzgecinden geçirerek yorumlayan Mu’tezile, diğer yanda inanç konularında aklî tartışmayı tümüyle reddeden katı lafızcı çevreler vardı. Eş’arî, selefin inandığı esasları, muhaliflerin kullandığı aklî ve mantıkî delillerle savunarak orta bir yol açtı.

Başlıca görüşleri

• Sıfatlar: Allah’ın ilim, kudret, irade, hayat, sem’, basar, kelâm gibi ezelî sıfatları vardır; bunlar zâtının ne aynıdır ne gayrıdır.
• Kur’an: Allah’ın kelâmıdır ve mahlûk değildir.
• Rü’yetullah: Müminler ahirette Allah’ı göreceklerdir (Kıyâme Suresi, 75/22-23).
• Kesb: Fiili yaratan Allah’tır; kul ise o fiili “kesb” eder, yani kazanır ve bundan sorumlu olur.
• Hüsün ve kubuh: Bir şeyin dinî bakımdan iyi veya kötü oluşu, aklın değil şeriatın bildirmesiyle sabit olur. Peygamber daveti ulaşmayan kişi sorumlu tutulmaz (İsrâ Suresi, 17/15).
• Büyük günah: Büyük günah işleyen mümin dinden çıkmaz; durumu Allah’ın dilemesine kalmıştır.

Eserleri

Çok sayıda eser yazdığı bildirilir; günümüze ulaşanların başlıcaları şunlardır:

1. Makālâtü’l-İslâmiyyîn: İslam tarihinde ortaya çıkan fırkaların görüşlerini büyük bir tarafsızlıkla aktaran, mezhepler tarihinin en önemli kaynaklarından biridir.
2. el-Lüma’: Kelâm görüşlerini aklî delillerle savunduğu özlü eseridir.
3. el-İbâne an usûli’d-diyâne: Ahmed b. Hanbel’in yoluna bağlılığını vurguladığı, naslara dayalı üslubun öne çıktığı eseridir.
4. Risâle fî istihsâni’l-havz fî ilmi’l-kelâm: Kelâm ilmiyle uğraşmanın meşruiyetini savunur.

Eş’arîliğin yayılışı

Eş’arî’nin yolu; Bâkıllânî, İbn Fûrek, Ebû İshak el-İsferâyînî, Cüveynî, Gazzâlî, Fahreddin er-Râzî gibi büyük âlimlerle gelişti. Selçuklu veziri Nizâmülmülk’ün kurduğu Nizâmiye medreselerinde okutulması yayılışını hızlandırdı. Bugün Şâfiî ve Mâlikî mezhebine mensup Müslümanların çoğunluğu itikadda Eş’arî’dir; Türkiye’nin doğusundan Mısır’a, Kuzey Afrika’dan Endonezya’ya uzanan geniş bir coğrafyada benimsenmiştir.

Nakledildiğine göre Eş’arî vefat ederken yanındakilere, kıble ehlinden hiç kimseyi tekfir etmediğine şahit olmalarını söylemiş; hepsinin aynı mabuda yöneldiğini, aradaki ihtilafların ifade farklılığından ibaret olduğunu belirtmiştir. Bu söz, görüş ayrılıklarında ölçüyü koruma bakımından kıymetli bir vasiyettir.

Sık Sorulan Sorular

Eş’arîlik ile Mâtürîdîlik arasında büyük fark var mı?

Hayır. İki mezhep de Ehl-i Sünnet’tir ve temel inanç esaslarında ittifak eder. Farklar, aklın rolü, tekvin sıfatı ve imanda istisna gibi sınırlı konulardadır.

Eş’arî fıkıhta hangi mezheptendi?

Kaynakların çoğu onu Şâfiî olarak kaydeder; Mâlikî veya Hanefî olduğunu söyleyenler de olmuştur. Yaygın kabul Şâfiî olduğu yönündedir.

Bir insan kırk yaşından sonra görüşünü değiştirirse bu tutarsızlık mıdır?

Aksine, hakikati gördüğünde yıllarca savunduğu görüşten dönebilmek ilmî dürüstlüğün ve cesaretin göstergesidir. Eş’arî’nin hayatı bunun en güzel örneklerindendir.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 21 Eylül 2026 · Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi, "Eş'arî, Ebü'l-Hasan" maddesi; TDV İslâm Ansiklopedisi, "Eş'ariyye" maddesi; Kıyâme Suresi (75/22-23); İsrâ Suresi (17/15)