İmam Eş’arî Eserleri: Başlıca Kitapları ve Muhtevaları

Bu yazıda öğrenecekleriniz

Makâlâtü'l-İslâmiyyîn ve İhtilâfü'l-musallîn
el-İbâne an usûli'd-diyâne
el-Lüma' ve Kelâmî Yöntem

Eş’arî’nin günümüze ulaşan başlıca eserleri Makâlâtü’l-İslâmiyyîn, el-İbâne an usûli’d-diyâne, el-Lüma’ ve bazı risalelerdir. Kaynaklar yüzlerce esere işaret eder, ancak bunların büyük kısmı günümüze ulaşmamıştır. Bu nedenle ekolün düşüncesi, günümüze gelen birkaç eser ve öğrencilerin kayıtları üzerinden anlaşılır.

Makâlâtü’l-İslâmiyyîn ve İhtilâfü’l-musallîn

Makâlâtü’l-İslâmiyyîn, İslâm mezhepleri ve kelâm fırkalarının görüşlerini sistemli şekilde sıralayan eserdir. Eser üç ana bölüme ayrılır: Şiî, Hâricî, Mürcie, Mu’tezile gibi fırkaların görüşleri; Ehl-i hadis ve Ehl-i sünnet’in görüşleri; ve kelâm meselelerindeki ayrıntılı tartışmalar. Eş’arî, farklı fırkaların görüşlerini tarafsız ve ayrıntılı biçimde aktarır; bu özellik, eserin mezhepler tarihi kaynağı olarak değerini artırır. Sonraki dönemin mezhepler tarihçileri (Bağdâdî, Şehristânî, İbn Hazm) bu kitaptan yararlandı. Fırkalar hakkındaki bilgi için İbn Hazm’ın eserleri yazısı da okunabilir.

el-İbâne an usûli’d-diyâne

el-İbâne, Eş’arî’nin Mu’tezile’den ayrıldıktan sonra yazdığı kabul edilen akaid kitabıdır. Allah’ın sıfatları, ru’yetullah, Kur’an’ın kelâmı, kader ve imamet gibi konuları Ehl-i hadis ve Ahmed b. Hanbel çizgisine yakın bir üslupla ele alır. Eserin Eş’arî’ye aidiyeti, bazı araştırmacılarca tartışılmıştır; içeriği, sonraki Eş’arîlerin kelâmî yöntemiyle farklı görünebildiği için eserin yazıldığı dönem, yöntem değişikliği meselesi üzerinden yorumlanır. Eserin kendisi, ekolün erken dönem tavrını gösterir.

el-Lüma’ ve Kelâmî Yöntem

el-Lüma’ fi’r-reddi alâ ehli’z-zeyğ ve’l-bida’, Eş’arî’nin akli delilleri sistemli kullandığı eseridir. Kitap, Allah’ın varlığının delilleri, sıfatları, kulun fiilleri ve peygamberlik gibi konuları kısa ve net maddelerle işler. Kelâm yönteminin meşruiyetini savunan İstihsânü’l-havz fî ilmi’l-kelâm adlı risalesi de önemlidir; bu risale, kelâm ile uğraşmayı bid’at sayan çevrelere cevap niteliğindedir. Bu eser, Eş’arî’nin kelâmı akıl ve nakil dengesi içinde savunduğunu gösterir.

Kaybolan ve Nisbeti Tartışılan Eserler

Tefsir çalışması: Kaynaklarda büyük bir tefsir yazdığı belirtilir; ancak bu eser günümüze ulaşmamıştır.
Reddiyeler: Mu’tezile, Cehmiyye ve diğer fırkalara karşı yazdığı eserler büyük ölçüde kaybolmuştur.
Fıkhî eserler: Şâfiî mezhebine mensup olması nedeniyle fıkıh alanında da eser yazdığı belirtilir; ayrıntılar belirsizdir.

Eserlerin Etkisi

Eş’arî’nin eserleri, öğrencilerine ve sonraki dönemlerde Bâkıllânî, Cüveynî ve Gazâlî gibi âlimlere kaynaklık etti. Ekol, bu isimlerin eserleriyle genişleyerek kelâm literatüründe merkezî bir yer edindi. Eş’arî’nin hayatı için biyografi yazısına ve görüşleri için görüşleri ve etkisi yazısına bakılabilir.

Makâlât’ın Bölümleri ve Kaynak Değeri

Makâlât’ın ilk kısmı İslâm fırkalarının imamet, büyük günah ve iman gibi konulardaki görüşlerini sıralar. Hâricîler, Şîa, Mürcie, Cehmiyye, Mu’tezile ve Nâbite gibi gruplar ayrı ayrı anlatılır. İkinci kısım Ehl-i hadis ve Sünnî grupları ele alırken üçüncü kısım Allah’ın sıfatları, kelâmı ve fiilleri hakkında farklı görüşleri karşılaştırır. Hellmut Ritter’in Almanya’da yaptığı tahkikli neşir (1929-1933), eserin Batı’da tanınmasını sağlamıştır. Kaynaktaki bilgilerin ayrıntısı, kayıp fırkaların görüşlerini öğrenmek için başlıca belgedir.

İbâne’nin Nisbet Tartışması

İbâne’nin Eş’arî’nin Mu’tezile’den döndükten sonraki ilk eseri olup olmadığı tartışılır. Bir görüşe göre eser, onun Hanbelî çizgiyi benimsediği döneme aittir; diğer görüşe göre ise eserin kelâmî yöntemi daha sonraki dönemde değişti. Bu tartışma Eş’arîliğin gelişim çizgisini anlamak için önemlidir. Ayrıca eserin bazı nüshalarında farklılıklar bulunduğu ve sonradan eklemeler yapıldığı iddia edilmiştir. Bu nedenle ilmî çalışmalarda aidiyeti ayrı bir inceleme konusu olarak ele alınır.

Eserlerin Eş’arî Ekolü İçindeki Okunuşu

Ekolün sonraki mensupları, Eş’arî’nin eserlerini kendi yöntemlerinin kaynağı olarak gördü. İbn Asâkir’in Tebyîn‘i, Eş’arî’nin hayatı ve eserlerini savunan bir eserdir. Eş’arî’nin biyografisi ve görüşleri yazılarında ekolün gelişimi anlatılmıştır.

Eş’arî’nin Kendi İfadesiyle Yöntemi

Eş’arî, eserlerinde yöntemini şöyle özetler: Kur’an, sünnet, sahabe ve tabiîn görüşlerine tutunmak; kelâmî delilleri bunların savunması için kullanmak. Bu yaklaşım, onun kelâmı “dinin savunma aracı” olarak gördüğünü gösterir. İstihsânü’l-havz risalesinde kelâmı reddedenlere, Hz. Peygamber’in de delil ve burhan getirdiğini hatırlatır. Bu risale, ekolün meşruiyet belgesi olarak okunur.

Sonraki Dönemde Eserlere Eklenen Nisbetler

Eş’arî’ye sonradan pek çok eser nisbet edilmiştir. Bu yüzden eserlerin sayısı kaynaklarda 300’e kadar çıkarılır. Modern araştırmacılar, bunlardan yalnızca birkaçının ona ait olduğunu kabul eder. Bu nisbet sorunu ekolün tarihini araştırmayı zorlaştırır. Bâkıllânî’nin eserleri ile karşılaştırıldığında ekolün sistemleşme süreci görülür.

Eş’arî’nin eserlerinin kaybolmasının bir nedeni, Bağdat’ın Moğol istilası (1258) ile kütüphanelerinin yok olmasıdır. Bu olay, İslâm dünyasının birçok eserini yitirmesine yol açmıştır.

Eş’arî’nin Makâlât’taki yöntemi, görüşleri aktarırken sahibine saygı göstermesi ve cevaplarını ayrı bir yerde vermesidir. Bu özellik, mezhepler tarihi yazımında tarafsızlık ilkesinin erken bir örneği olarak değerlendirilir.

Sıkça Sorulan Sorular

Makâlât’ın özelliği nedir?

İslâm fırkalarının görüşlerini ayrıntılı ve tarafsız bir üslupla aktarması.

İbâne neden tartışmalıdır?

İçeriğinin Eş’arî’nin diğer eserlerinden farklı bir üslup taşıması nedeniyle aidiyet ve yazılış dönemi tartışılır.

Lüma’ hangi amaçla yazıldı?

Akaid esaslarını delilleriyle özetleyip sapkın görülen görüşlere cevap vermek için yazılmıştır.

Eş’arî’nin tüm eserleri günümüzde var mı?

Hayır. Çoğu kaybolmuş, yalnızca bir kısmı günümüze ulaşmıştır.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 13 Eylül 2026 · Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi, "Eş'arî, Ebü'l-Hasan" md.; Eş'arî, Makâlâtü'l-İslâmiyyîn; Eş'arî, el-İbâne an usûli'd-diyâne; İbn Asâkir, Tebyîn-i Kizbi'l-müfterî

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

Bu içerik faydalı oldu mu?

Geri bildiriminiz içeriklerimizi geliştirmemize yardım eder.

Bu içerik nasıl hazırlandı? →