İmam Muhammed eş-Şeybânî Eserleri: Başlıca Kitapları

Bu yazıda öğrenecekleriniz

Zâhirü'r-rivâye Kavramı
el-Asl (el-Mebsût)
el-Câmiu's-sagîr ve el-Câmiu'l-kebîr

Muhammed eş-Şeybânî’nin eserleri, Hanefî fıkhının “zâhirü’r-rivâye” denilen en güvenilir kaynak grubunu oluşturur. Başlıcaları el-Asl (el-Mebsût), el-Câmiu’s-sagîr, el-Câmiu’l-kebîr, ez-Ziyâdât, es-Siyerü’s-sagîr ve es-Siyerü’l-kebîr‘dir. Bunların yanında hadis ve eser derlemeleri ile reddiye niteliğindeki çalışmaları da vardır.

Zâhirü’r-rivâye Kavramı

Hanefî fıkhında “zâhirü’r-rivâye”, Muhammed’in kendisinden güvenilir yollarla gelen altı kitabını ifade eder: el-Mebsût, el-Câmiu’s-sagîr, el-Câmiu’l-kebîr, es-Siyerü’s-sagîr, es-Siyerü’l-kebîr ve ez-Ziyâdât. Bu kitaplardaki görüşler mezhebin esasıdır. Muhammed’in diğer eserleri ise “nevâdir” olarak anılır; bunlardaki görüşlerin sıhhati ya da yaygınlığı daha düşük kabul edilir. Fetva verilirken bu hiyerarşi göz önünde bulundurulur. İbn Âbidîn‘in tashih kuralları bu ayrımın pratik uygulamasını gösterir.

el-Asl (el-Mebsût)

el-Asl, Hanefî fıkhının en geniş ve en eski sistematik eseridir. Namaz, zekât, oruç, hac gibi ibadetlerle başlayıp alım-satım, kiralama, ortaklık, evlilik, talak, vasiyet, ceza ve mahkeme gibi konulara uzanır. Eser, çoğunlukla “Ebû Hanîfe şöyle der, Ebû Yûsuf şöyle der” tarzında farklı görüşleri karşılaştırır. Bu özellik, Hanefî mezhebinin kuruluş döneminde tek bir görüşten ibaret olmadığını gösterir. Serahsî’nin meşhur el-Mebsût şerhi bu eserin üzerine kuruludur. Aynı adlı iki eserin karıştırılmaması gerekir: biri Muhammed’in kendi kitabı, diğeri Serahsî’nin yazdığı şerhtir.

el-Câmiu’s-sagîr ve el-Câmiu’l-kebîr

el-Câmiu’s-sagîr, Muhammed’in Ebû Yûsuf’tan rivayet ettiği ve Ebû Hanîfe’ye dayanan seçme meseleleri toplayan özlü bir kitaptır. Yaklaşık bir bin beş yüz mesele içerdiği belirtilir. Hocasından aldığı bu meseleleri konulara ayırdığı için hem hafızaya hem öğretime elverişlidir. el-Câmiu’l-kebîr ise daha ayrıntılı ve zor meseleler içerir; hesap ve mantık yönü güçlü fıkhî çözümler sunar. Bu iki eser, Hanefî fıkhının öğretim programlarında asırlarca okutulmuş ve üzerine pek çok şerh yazılmıştır. Şerhlerin başında Serahsî’nin şerhleri gelir.

ez-Ziyâdât ve Siyer Kitapları

ez-Ziyâdât, el-Asl’da yer almayan ek meseleleri içerir. es-Siyerü’s-sagîr ve es-Siyerü’l-kebîr ise savaş ve barış hukuku, emân, antlaşmalar, ganimet ve esirler gibi konulara ayrılmıştır. Siyerü’l-kebîr, Evzâî’nin görüşlerine cevap niteliğindeki Ebû Yûsuf’un çalışmasından sonra yazılmıştır ve devletler hukukunun erken dönem sistematiğini sunar. Serahsî bu eser için büyük bir şerh yazmıştır; bu şerh sonraki dönemde klasik kaynak olmuştur.

Hadis ve Reddiye Eserleri

el-Âsâr: Ebû Hanîfe’den rivayet edilen hadis ve sahabe sözlerinin konulara göre derlemesi.
Muvatta’ rivayeti: İmam Mâlik’in el-Muvatta’ının Muhammed rivayeti; Hanefî görüşlere dair notlar içerir.
el-Hüccetü alâ Ehli’l-Medîne: Medine ehlinin bazı fıkhî görüşlerine yönelik eleştirel çalışma.
el-Kesb: Kazanç ve geçim konusundaki ahlâkî ve fıkhî görüşleri içerdiği belirtilen eser.

Eserlerin Günümüzdeki Durumu

Muhammed’in kitapları tahkikli neşirlerle yayımlanmış ve fıkıh tarihi araştırmalarında temel kaynak olarak kullanılmaktadır. Hanefî mezhebinin kuruluş dönemini anlamak için bu eserler vazgeçilmezdir. Muhammed’in hayatı ve görüşleri için biyografi yazısına ve görüşleri ve etkisi yazısına bakılabilir.

Eserlerin Aktarımı ve Şerhleri

Muhammed’in kitapları, öğrencileri aracılığıyla rivayet edilmiştir; el-Câmiu’s-sagîr’in rivayeti Ebû Hafs el-Kebîr ve Ebû Süleymân el-Cevzecânî gibi öğrencilere dayanır. Sonraki dönemde Hâkim eş-Şehîd, el-Kâfî adıyla bu kitapların muhtasarını yazdı ve Serahsî de onu el-Mebsût adıyla şerh etti. Bu şerh zinciri, Hanefî fıkhında “kitap-şerh-şerhin şerhi” geleneğinin başlangıcıdır. Kâsânî ve Merginânî de aynı kaynaklardan beslendi.

Siyerü’l-Kebîr’in Yazılış Hikâyesi

Rivayete göre Muhammed, Siyerü’l-kebîr’i Ebû Yûsuf’un Evzâî’ye reddiyesini görüp daha kapsamlı yazmak için kaleme aldı. Hârûnürreşîd’in bu kitabı çok beğendiği ve çocuklarına okutturduğu anlatılır. Kaynaklar ayrıca eserin Muhammed’in vefatına yakın yıllarda yazıldığını belirtir. Eserin uluslararası hukuk bakımından önemi, Batı’da 19. yüzyılda yapılan çalışmalarla da fark edildi.

Fıkıh Eğitimi ve Ezber Geleneği

Medreselerde Câmiu’s-sagîr ezberlenir ve şerhiyle okunurdu. Bu uygulama, Hanefî fıkhının hafızada taşınmasını sağlamıştır. Hanefî mezhebinin tarih içinde dünya çapında yayılması, bu ders kitabı geleneğinin başarısıyla ilişkilendirilir. Bu bağlamda Serahsî ve Kâsânî eserleri de Muhammed’in kitaplarının genişletilmiş hâlleridir.

Kitâbü’l-Hücce’nin Muhtevası

el-Hücce alâ Ehli’l-Medîne, Muhammed’in Medine’de Mâlik’ten ders aldıktan sonra, Medine ehlinin bazı fıkhî uygulamalarını delil bakımından incelediği kitaptır. Burada Irak ve Medine fıkhı arasındaki farklar ele alınır. Eser, Şâfiî’nin er-Redd alâ Muhammed b. el-Hasen adlı cevabına yol açmıştır. Bu karşılıklı eleştiri, erken dönem fıkıh ekolleri arasındaki ilmî tartışma kültürünün örneğidir.

Eserlerin Karşılaştırmalı Değeri

Muhammed’in kitapları, Ebû Hanîfe’nin görüşlerini bilmek isteyenler için başvuru kaynağı olmanın ötesinde, erken dönem Irak fıkıh yönteminin canlı bir belgesi niteliğindedir. Bu eserlerde Kûfe fıkhının hadis ve sahabe uygulamasıyla ilişkisi görülür. Ayrıca Mâlik’ten aldığı rivayetler, Medine fıkhıyla temasını gösterir. Bu nedenle fıkıh tarihçileri, onu Irak ve Hicaz ekolleri arasında köprü kuran bir müellif olarak değerlendirir.

Sıkça Sorulan Sorular

Zâhirü’r-rivâye kaç kitaptır?

Muhammed eş-Şeybânî’nin altı kitabı bu gruba dâhil edilir.

El-Asl ile el-Mebsût aynı eser midir?

Evet, el-Asl, el-Mebsût olarak da anılır. Serahsî’nin aynı adlı şerhi ise ayrı bir kitaptır.

Câmiu’s-sagîr kimin rivayetidir?

Muhammed’in Ebû Yûsuf’tan, onun da Ebû Hanîfe’den aktardığı meselelerdir.

Siyer kitapları neden önemlidir?

İslâm devletler hukukunun ilk sistemli ele alınışını sunar.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 24 Ağustos 2026 · Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi, "Muhammed b. Hasen eş-Şeybânî" md.; Muhammed eş-Şeybânî, el-Asl; Muhammed eş-Şeybânî, el-Câmiu's-sagîr; Serahsî, el-Mebsût

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

Bu içerik faydalı oldu mu?

Geri bildiriminiz içeriklerimizi geliştirmemize yardım eder.

Bu içerik nasıl hazırlandı? →