Taberî Eserleri: Başlıca Kitapları ve Muhtevaları

Taberî’nin başlıca eserleri; tefsirde Câmiu’l-beyân an te’vîli âyi’l-Kur’ân, tarihte Târîhu’r-rusul ve’l-mülûk ve zeyli, hadiste Tehzîbü’l-âsâr, fıkıhta ise Letîfü’l-kavl ve İhtilâfü’l-fukahâ‘dır. Kaynaklarda çok daha geniş bir eser listesinden söz edilir; ancak bunların birçoğu günümüze ulaşmamıştır.

Câmiu’l-beyân (Tefsîrü’t-Taberî)

Taberî’nin tefsiri, basılı nüshalarda otuz cilt civarında bir hacme ulaşır. Her ayet için önce “Allah’ın bu ayette kastettiği şudur” diyerek bir özet verir; ardından bu özetin dayandığı rivayetleri senedleriyle sıralar. Aynı ayet için farklı yorumlar varsa her birinin rivayetlerini ayrı toplar, sonra dil ve bağlam açısından en uygun gördüğünü tercih eder. Kıraat farkları ve nahiv meseleleri de eserde yer alır. Eser, tefsirler arasında “tefsirlerin anası” gibi nitelendirilir; çünkü sonraki müfessirlerin rivayet malzemesi büyük ölçüde buradan alınmıştır.

Taberî’nin tefsirinin yazım süresinin yıllar sürdüğü ve eserin öğrenciler tarafından imla yoluyla yayıldığı belirtilir. Bu özellikleri nedeniyle eser hem tefsir hem hadis ve dil çalışmalarının ortak kaynağıdır. İbn Kesîr’in tefsiri ve Kurtubî’nin tefsiri, onun rivayet malzemesine dayanır.

Târîhu’r-rusul ve’l-mülûk

Bu eser yaratılıştan başlayıp 302/915 yılına kadar gelen genel tarihtir. Peygamberler tarihi, İran krallarının hikâyeleri, Hz. Muhammed’in hayatı, Râşid halifeler ve Emevî-Abbâsî dönemleri yıllara göre anlatılır. Taberî, olayları aktarırken farklı raviler aracılığıyla gelen rivayetleri yan yana koyar; bu da okuyucuya rivayetler arasında karşılaştırma imkânı verir. Eserin Hz. Ali dönemi ve Sıffîn gibi tartışmalı olaylara ait bölümleri, bazı rivayetlerin güvenilirliği yönünden dikkatle okunmalıdır. Taberî’nin tarihi, sonradan Zeylü’l-müzeyyel adlı bir eserle sahabe ve tabiîn biyografileriyle devam ettirilmiştir; bu eser kısmen günümüze ulaşmıştır.

Hadis ve İtikat Eserleri

• Tehzîbü’l-âsâr: Hadisleri hem senedlerini hem fıkhî yönlerini ele alarak incelemeyi hedefleyen eser; tamamlanamamış ve günümüze kısmen ulaşmıştır.
• Sarîhu’s-sünne: İtikadî konularda Ehl-i sünnet inancını özetleyen risale olarak anılır.
• Kitâbü’l-Basîr fî ma’âlimi’d-dîn: Din esaslarını konu edinen eser.

Fıkıh Eserleri

Letîfü’l-kavl fî ahkâmi şerâ’i’i’l-İslâm, Taberî’nin kendi mezhebi olan Cerîriyye’nin görüşlerini içeren fıkıh kitabıdır. İhtilâfü’l-fukahâ ise mezhepler arası görüş ayrılıklarını konu alır. Bu eserlerin büyük bir kısmı kaybolmuş, ancak sonraki fıkıh kitaplarında Taberî’nin görüşlerine yapılan atıflar yoluyla bilinmektedir. Taberî’nin fıkhî görüşlerine ayrıca görüşleri ve etkisi yazısında değinilmiştir.

Eserlerin Günümüzdeki Durumu

Taberî’nin tefsiri ve tarihi, tahkikli neşirleriyle akademik çalışmaların temel kaynaklarıdır. Tarihinin İngilizce çevirisi çok ciltli bir seri olarak yayımlanmış, Türkçe çeviriler de mevcuttur. Hayatı ve ilmî kişiliği için biyografi yazısına bakılabilir.

Tefsirin Mukaddimesi

Câmiu’l-beyân’ın giriş bölümü, Kur’an’ın Arapça indirilişi, yedi harf meselesi, tefsirin şartları ve re’y ile tefsir yasağı gibi konuları işler. Taberî, Kur’an’ın apaçık bir Arap lisanıyla indirildiğini, bu nedenle Arap dilinin kullanımına göre anlaşılması gerektiğini belirtir. Yedi harf konusunda ise Hz. Osman’ın mushaf toplama işini anlatır; bu bölüm Kur’an tarihi çalışmalarında sıkça başvurulan bir kaynaktır.

Târîh’in Bölümleri ve Zeyilleri

Târîh’in ilk bölümü yaratılış, peygamberler ve İsrâiloğulları tarihine ayrılır; ikinci bölüm Sasani ve Roma tarihidir; üçüncü bölüm ise Hz. Muhammed’den sonraki İslâm tarihidir. Eser, sonradan Arîb b. Sa’d’ın Sıla‘sı ve İbnü’l-Esîr’in el-Kâmil‘i gibi eserlerle devam ettirildi. Böylece Târîh, Müslüman tarih yazımının temel iskeletini oluşturdu.

Eserlerin Basımı ve Çevirileri

Târîh, Hollanda’da De Goeje tarafından 19. yüzyılda yayımlanan Leiden neşri ile bilimsel dünyaya tanıtıldı. 1980’lerde New York Eyalet Üniversitesi’nin yayımladığı kırk ciltlik İngilizce çeviri, eseri Batı’daki araştırmacılar için erişilebilir kıldı. Türkçeye de kısmen çevrilmiştir. Tefsir ise Mısır’da Bulak’ta ve Kahire’de basıldı. Taberî’nin görüşleri ve etkisi yazısı bu eserlerin yöntemini ayrıntılandırır.

Taberî’nin Eserlerinin Kaynakları

Taberî tefsirinde İbn Abbas, Mücâhid, Katâde, Hasan-ı Basrî ve Süddî gibi müfessirlerin rivayetlerini toplar. Târîh’te ise Vâkıdî, İbn İshak, Ebû Mihnef ve Heysem b. Adî gibi tarihçilerin eserlerinden alıntı yapar. Bu kaynakların birçoğu günümüze ulaşmadığı için Taberî’nin aktarmaları ayrı bir değer taşır. Kaybolan eserleri Taberî sayesinde kısmen tanıyabiliyoruz.

Eserlerin Fıkıh Kitaplarındaki İzleri

Taberî’nin fıkhî görüşleri, Şâfiî fakihi Nevevî’nin el-Mecmû’‘u, İbn Kudâme’nin el-Muğnî‘si ve İbn Hazm’ın el-Muhallâ’sı gibi ihtilaf kitaplarında anılır. Bu atıflar, onun fıkhının kaybolmasına rağmen ilmî etkisini sürdürdüğünü gösterir. Bu nedenle Taberî’nin görüşleri “Taberî’nin kavli” şeklinde fıkıh kitaplarında kayıtlıdır. Bu bilgiler, kaybolan eserlerin kısmen yeniden kurulmasına imkân tanır.

Taberî’nin tefsirinin Türkçe tercümesi tam olarak yapılmış değildir; ancak çeşitli bölümleri akademik çalışmalarda çevrilmektedir. Bu durum, eserin hacminin büyüklüğüyle ilgilidir.

Sıkça Sorulan Sorular

Taberî tefsiri kaç ciltlik bir eserdir?

Basım şekline göre değişir; yaygın neşirler yaklaşık otuz cilt civarındadır.

Târîh sadece İslâm tarihi midir?

Hayır. Yaratılış, peygamberler ve önceki milletler tarihi ile başlayıp İslâm tarihine uzanan genel bir tarihtir.

Zeylü’l-müzeyyel nedir?

Taberî’nin sahabe ve tabiîn dönemi âlimlerinin hayatlarını içeren eseridir; kısmen günümüze ulaşmıştır.

Fıkıh eserleri neden kaybolmuştur?

Cerîriyye mezhebinin takipçisi kalmaması nedeniyle bu eserler çoğaltılmamış ve zamanla kaybolmuştur.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 15 Haziran 2026 · Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi, "Taberî, Ebû Ca'fer" md.; Taberî, Câmiu'l-beyân; Taberî, Târîhu'r-rusul ve'l-mülûk; İbn Nedîm, el-Fihrist

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

• İman nedir, kısaca nasıl tanımlanır?
• İmanın şartları kaçtır ve nelerdir?
• Âmentü duası nedir, ezberlemek şart mıdır?
• İman ile İslam arasında fark var mıdır?
• Kelime-i şehâdet nedir, söyleyen Müslüman olur mu?

Bu içerik nasıl hazırlandı? →