Taberî Kimdir? Hayatı, İlmî Kişiliği ve Eserleri

İmam Taberî (Ebû Ca’fer Muhammed b. Cerîr, yaklaşık 224/839 – 310/923), Taberistan’ın Âmul şehrinde doğup Bağdat’ta vefat eden müfessir, muhaddis, fakih ve tarihçidir. “Tefsirin ve tarihin babası” gibi unvanlarla anılır. Kur’an tefsirindeki rivayet geleneğinin ilk büyük derleyicisi, İslâm tarihi yazımının da temel kaynak müelliflerinden biridir.

Hayatı

Taberî, Taberistan’da doğdu ve küçük yaşta Kur’an’ı ezberledi. Rivayete göre sekiz yaşında hafız olmuş, dokuz yaşında hadis yazmaya başlamıştı. İlim yolculuğuna yaklaşık on iki yaşlarında Rey’de başladı; Bağdat, Basra, Kûfe, Şam ve Mısır gibi ilim merkezlerinde hocalardan ders aldı. Bu seyahatlerde hadis, kıraat, fıkıh, tarih ve dil ilimleri okudu. Bağdat’a yerleştikten sonra ömrünün büyük kısmını burada ders verip telif ederek geçirdi.

Evlenmediği, mal mülk edinmediği ve yalnızca ilim işiyle meşgul olduğu nakledilir. Hocalarının sayısı çok fazladır; Kûfe, Basra ve Mısır’daki muhaddis ve kurrâlardan ders aldığı kaynaklarda belirtilir. Bağdat’ta 310/923 yılında vefat etti; halkın kalabalığı nedeniyle kendi evinde defnedildiği bildirilir.

Mezhebi ve Bağdat’taki Tartışmalar

Taberî başlangıçta Şâfiî fıkhına yakındı; sonra bağımsız içtihat çizgisine geçerek kendi adını taşıyan “Cerîriyye” mezhebini kurdu. Bu mezhep uzun süre yaşamadı ve fıkıh kitaplarında Taberî’nin görüşleri daha çok bir ihtilaf kaynağı olarak anılır. Bağdat’ta Hanbelî çevrelerle yaşadığı anlaşmazlık, vefatından sonra defnini etkileyen bir gerginliğe yol açtı. Bu olay, mezhepler arası gerginliklerin ilim adamlarının hayatını nasıl etkilediğini gösteren bir örnek olarak anılır.

Başlıca Eserleri

• Câmiu’l-beyân an te’vîli âyi’l-Kur’ân: Tefsirde rivayetleri senedleriyle toplayan, farklı yorumları karşılaştırıp tercih yapan büyük eser. Kıraat farklılıkları, dilbilgisi ve fıkhî hükümler de işlenir.
• Târîhu’r-rusul ve’l-mülûk (Târîhu’l-ümem ve’l-mülûk): Yaratılıştan 302/915 yılına kadar uzanan evrensel tarih. Olayları senedleriyle ve farklı rivayetleriyle aktarır.
• Tehzîbü’l-âsâr: Hadislerin fıkhî ve ilmî değerlendirmesine dair ayrıntılı bir çalışma (tamamlanamadığı belirtilir).
• İhtilâfü’l-fukahâ ve Letîfü’l-kavl fî ahkâmi şerâ’i’i’l-İslâm: Fıkıh mezhepleri arasındaki görüş farklarına ve kendi mezhebinin esaslarına dair eserler.

Tefsirdeki Yeri

Taberî’nin tefsiri, kendisinden sonra gelen müfessirlerin başvurduğu ana kaynaktır. İbn Kesîr, Kurtubî ve birçok müfessir onun rivayet malzemesinden yararlandı. Tefsirinin en belirgin özelliği, ayetin anlamına dair farklı yorumları sahabe ve tabiîn rivayetleriyle sıraladıktan sonra dil ve bağlama dayanarak bir görüşü tercih etmesidir. Onun bu çizgisi, Râzî gibi kelâm ağırlıklı müfessirlerin çizgisinden farklı bir rivayet geleneğini temsil eder.

Tarihçiliği

Taberî’nin tarihi, İslâm tarihinin ilk yüzyılları için başlıca kaynaktır. Özellikle Hz. Peygamber dönemi, Râşid halifeler ve Emevî dönemi gibi alanlarda, farklı kişilerden gelen rivayetleri tek bir sentez yapmadan yan yana verir. Bu nedenle tarihî olayların değerlendirilmesinde rivayetlerin sahihlik derecesi ve senedi araştırmacıya kalmıştır. Müellif bunu bilinçli olarak yapar; çünkü kendisini bir derleyici değil, “naklin sorumluluğunu rivayet edene bırakan” kişi olarak görür. Taberî’nin görüşlerini ve metodunu daha ayrıntılı görmek için görüşleri ve etkisi yazısına bakılabilir.

Kıraat ve Dil İlimlerindeki Yeri

Taberî yalnızca müfessir ve tarihçi değil, kıraat ve Arap dili ilimlerinde de eser vermiş bir âlimdir. Tefsirinde kıraat farklılıklarını hangi okuyuşun mütevatir ve Arapçaya uygun olduğuna göre tartar; Kûfe ve Basra nahiv ekollerinin görüşlerini nakleder ve bazen birini tercih eder. Bu yönüyle eserinin giriş kısmı, tefsir usulünün erken bir ifadesi sayılır: Kur’an’ın Arapça indiği, lafız ve anlam bağını dil bilgisiyle kurmak gerektiği vurgulanır.

Eserinin Günümüze Ulaşması

Taberî’nin tefsiri uzun süre yalnızca el yazması olarak dolaştı ve 20. yüzyılın başında Mısır’da basılarak geniş okur kitlesine ulaştı. Modern tahkik çalışmaları, farklı nüshaları karşılaştırarak rivayet zincirlerindeki hataları düzeltmiştir. Müellifin yöntemi için İbn Kesîr ile karşılaştırmalı okuma yapmak, rivayet tefsirindeki iki farklı üslubu görmeyi sağlar.

Öğrencileri ve Çevresi

Taberî Bağdat’ta ders verirken çevresinde kalabalık bir öğrenci grubu oluşmuştu; bu öğrenciler sayesinde tefsiri imla yoluyla yayıldı. Halkın büyük ilgisine rağmen Hanbelî çevrelerle yaşadığı tartışma, onun hayatının son yıllarını gölgeledi. Bu tartışmanın bir sebebi, Ahmed b. Hanbel’in fıkıh âlimi sayılmaması konusunda aktarılan sözlerdi; ayrıntılar kaynaklarda farklı anlatılır. Ölümünden sonra kalabalığın evinin önünde toplanması, ilmî itibarının büyüklüğüne işaret eder.

Cerîriyye Mezhebinin Akıbeti

Taberî’nin fıkhî görüşleri “Cerîriyye” adıyla bir mezhep hâlini aldı ve bir dönem Bağdat ile Horasan’da takipçi buldu. Ancak mezhep, güçlü bir kurumsal destek ve ardıl bulamadığı için dördüncü hicrî yüzyılın sonlarında etkisini yitirdi. Bugün Taberî’nin fıkhî tercihleri, Şâfiî ve Hanbelî fıkıh kitaplarında “Taberî’ye göre” ibaresiyle yer alan ihtilaf görüşleri olarak bilinir.

Sıkça Sorulan Sorular

Taberî’nin tefsiri neden temel kaynak sayılır?

Sahabe ve tabiîn döneminden gelen tefsir rivayetlerini en geniş şekilde derleyip senedleriyle aktardığı için sonraki tefsirlerin ana kaynağı olmuştur.

Taberî hangi mezhebe mensuptu?

Önce Şâfiî fıkhına yakın oldu, sonra kendi içtihat çizgisini oluşturdu ve “Cerîriyye” adıyla anılan mezhebi kurdu. Bu mezhep sonraki dönemlerde yaygınlaşmadı.

Târîh’teki rivayetlerin hepsi sahih midir?

Hayır. Taberî rivayetleri farklı kaynaklardan ve her zaman sıhhatini ölçmeden derlemiştir; bu nedenle araştırmacılar rivayetlerin senedini ayrıca incelemelidir.

Taberî’nin vefat yılı nedir?

Kaynaklarda hicrî 310 (miladî 923) olarak kaydedilir; doğum yılı ise 224 veya 225 olarak verilir.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 11 Ekim 2026 · Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi, "Taberî, Ebû Ca'fer" md.; Taberî, Câmiu'l-beyân an te'vîli âyi'l-Kur'ân; Taberî, Târîhu'r-rusul ve'l-mülûk; Hatîb el-Bağdâdî, Târîhu Bağdâd

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

• İman nedir, kısaca nasıl tanımlanır?
• İmanın şartları kaçtır ve nelerdir?
• Âmentü duası nedir, ezberlemek şart mıdır?
• İman ile İslam arasında fark var mıdır?
• Kelime-i şehâdet nedir, söyleyen Müslüman olur mu?

Bu içerik nasıl hazırlandı? →