Âl-i İmrân 190-191: Göklerin ve Yerin Yaratılışında İbret

Âl-i İmrân Suresi’nin 190-191. ayetleri, göklerin ve yerin yaratılışında, gece ile gündüzün birbiri ardınca gelişinde akıl sahipleri için açık deliller bulunduğunu bildirir ve bu akıl sahiplerini her hâlde Allah’ı anan ve yaratılış üzerinde düşünen kimseler olarak tanıtır. Bu iki ayet, İslam’da zikir ile tefekkürün, yani kalbin ibadeti ile aklın ibadetinin nasıl bir araya geldiğini gösteren en güzel örneklerden biridir.

Ayetlerin Meali

“Şüphesiz göklerin ve yerin yaratılışında, gece ile gündüzün birbiri ardınca gelişinde akıl sahipleri için elbette ibretler vardır. Onlar ayakta dururken, otururken ve yanları üzerine yatarken Allah’ı anarlar; göklerin ve yerin yaratılışı hakkında düşünürler ve ‘Rabbimiz! Sen bunu boş yere yaratmadın. Seni her türlü eksiklikten tenzih ederiz. Bizi ateş azabından koru’ derler.” (Âl-i İmrân 3/190-191)

Peygamberimizin Gece Okuduğu Ayetler

İbn Abbas’ın (r.a.) teyzesi Meymûne annemizin evinde kaldığı bir gece yaşadıkları Buhârî ve Müslim’de anlatılır. Buna göre Peygamber Efendimiz gece uyanmış, gökyüzüne bakmış ve Âl-i İmrân Suresi’nin son ayetlerini, “İnne fî halkıs-semâvâti vel-ard” diye başlayan bu ayetlerden itibaren okumuş; ardından abdest alıp namaz kılmıştır (Buhârî, Tefsîr; Müslim, Salâtü’l-Müsâfirîn). Bu rivayetten hareketle gece teheccüde kalkıldığında bu ayetleri okumak güzel bir sünnet olarak görülür.

Ayrıca Hz. Âişe’den nakledilen ve bu ayetler inince Efendimiz’in sabaha kadar ağladığını anlatan rivayet bazı kaynaklarda geçer; ancak senedi hakkında tartışma bulunduğundan ihtiyatla aktarılmalıdır.

“Ulu’l-Elbâb” Kimdir?

Ayetteki “ulu’l-elbâb” ifadesi “öz akıl sahipleri” diye çevrilebilir. “Lübb” kelimesi bir şeyin özü, çekirdeği demektir. Kur’an’ın bakışında akıllı insan yalnızca zeki olan değil; aklını kabuktan öze, görünenden görünmeyene geçmek için kullanan kişidir. Ayetlere göre bu kişilerin üç belirgin özelliği vardır:

• Sürekli zikir: Ayakta, oturarak, yatarken; yani hayatın her anında Allah’ı hatırlarlar.
• Derin tefekkür: Yaratılışı yüzeysel bir hayranlıkla değil, anlam arayışıyla düşünürler.
• Dua ile biten düşünce: Tefekkürlerini “Rabbimiz” diye başlayan dualara dönüştürürler.

“Sen Bunu Boş Yere Yaratmadın”

Tefekkürün ulaştığı ilk sonuç, kâinatın amaçsız olmadığıdır. Bu cümle hem kâinata hem insana bakışı değiştirir. Her şeyin bir hikmeti varsa, insanın hayatı da başıboş değildir. Mü’minûn Suresi’nde “Sizi boş yere yarattığımızı ve bize döndürülmeyeceğinizi mi sandınız?” (23/115) buyrulur. Âl-i İmrân’daki akıl sahipleri bu gerçeğe tefekkürle ulaşır ve hemen ardından ahireti hatırlayarak ateşten korunmak için dua ederler.

Ayetlerin Devamındaki Dualar

191. ayetle başlayan dua, surenin sonuna kadar süren güzel bir dua silsilesine dönüşür (3/191-194). Bu dualarda şu talepler yer alır:

1. Ateş azabından korunmak,
2. İman çağrısına uyduklarını bildirerek günahlarının bağışlanması,
3. Kötülüklerinin örtülmesi ve iyilerle birlikte vefat etmek,
4. Peygamberler aracılığıyla vaat edilen nimetlere kavuşmak ve kıyamet günü mahcup olmamak.

Ardından 195. ayette Allah’ın bu duaya icabet ettiği ve “erkek olsun kadın olsun hiçbirinizin amelini boşa çıkarmam” buyurduğu bildirilir. Yani tefekkürle başlayan yolculuk duaya, dua da ilahi cevaba ulaşır.

Bu Ayetleri Hayatımıza Nasıl Taşırız?

Bu ayetleri yalnızca okumak değil, yaşamak da mümkündür:

• Gece bir vakit uyanıldığında, abdest almadan önce pencereden gökyüzüne bakıp bu ayetleri okumak.
• Uzun yolculuklarda, bir parkta ya da deniz kenarında sessizce oturup yaratılışı düşünmek.
• Yatağa uzandığımızda dahi “yanları üzerine yatarken” anmanın mümkün olduğunu hatırlayıp kısa zikirlerle uykuya dalmak.
• Hastalık ya da yaşlılık nedeniyle ayakta ibadet edemeyenlerin, bu ayetin yatarak zikri de övdüğünü bilerek teselli bulması.

Zikir ve Fikir Dengesi

İslam âlimleri bu ayetlerden, yalnızca dil ile yapılan ama anlamı düşünülmeyen zikrin eksik kalacağını; öte yandan Allah’ı anmadan yapılan düşüncenin de insanı hakikate götürmeyebileceğini çıkarmıştır. Gerçek denge, düşünürken anmak, anarken düşünmektir. Modern hayatın koşturması içinde birkaç dakikalık tefekkür molaları bu dengeyi kurmaya yardım eder.

Gece ile Gündüzün Özel Olarak Anılması

Ayette göklerin ve yerin yanında gece ile gündüzün ayrıca anılması dikkat çekicidir. Gece ile gündüzün ardarda gelişi, her insanın her gün yaşadığı ve bu yüzden kolayca gözden kaçırdığı bir düzendir. Güneşin her sabah doğması, mevsimlerin şaşmadan dönmesi, günlerin uzayıp kısalması büyük bir ölçü ve hesabın sonucudur. Kur’an, alışkanlığın körelttiği bu hayreti yeniden canlandırmak ister. Akıl sahibi, sıradan görüneni sıradan saymayan kişidir. Her yeni gün, onun için yeniden verilmiş bir hayat ve yeni bir şükür fırsatıdır. Bu yüzden sabah uyanınca okunan “Bizi öldürdükten sonra dirilten Allah’a hamdolsun” duası (Buhârî, Deavât) bu ayetlerin ruhuyla örtüşür.

Sık Sorulan Sorular

Âl-i İmrân 190-200 arası ne zaman okunur?

Peygamberimizin gece uyandığında bu ayetleri okuduğu sahih rivayetlerde geçtiği için teheccüd öncesi okunması sünnete uygundur. Bunun dışında her vakit okunabilir.

Yatarak zikir çekmek caiz mi?

Evet. Âl-i İmrân 191. ayet yanları üzerine yatarak Allah’ı anmayı açıkça över. Namaz dışındaki zikirler için belirli bir duruş şartı yoktur.

“Ulu’l-elbâb” olmak için âlim olmak gerekir mi?

Hayır. Ayetteki ölçü diploma değil, aklını ve kalbini Allah’ı tanımak için kullanmaktır. Okuması yazması az olan bir kimse de samimi tefekkürle bu vasfa sahip olabilir.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 21 Eylül 2026 · Kaynaklar: Âl-i İmrân Suresi (3/190-195); Mü'minûn Suresi (23/115); Buhârî, Tefsîr (Âl-i İmrân); Müslim, Salâtü'l-Müsâfirîn