Osmanlı’da Şeyhülislamlık Makamı Nedir, Görevleri Nelerdi?

Şeyhülislam, Osmanlı Devleti’nde dinî konularda en yüksek fetva merciidir; devletin ve halkın sorularına İslam hukuku açısından cevap verir, zamanla medrese ve kadılık teşkilatından oluşan ilmiye sınıfının da başı olmuştur. Bu makam 1424’ten 1922’ye kadar yaklaşık beş asır varlığını sürdürmüştür.

Makamın Doğuşu

Osmanlı’da ilk müftü olarak II. Murad döneminde 1424’te görevlendirilen Molla Fenârî kabul edilir. Başlangıçta şeyhülislam, sadece fetva veren saygın bir âlimdi; kadıların tayini ve medreselerin yönetimi ise kazaskerlerin elindeydi. Fatih Sultan Mehmed’in kanunnamesinde şeyhülislam, ulemânın reisi olarak anılır ve protokolde vezirlerin üstünde gösterilir.

16. yüzyılda, özellikle Kanûnî döneminde makamın etkisi büyük ölçüde arttı. Zamanla müderris ve kadıların tayini de şeyhülislamın onayına bağlandı ve şeyhülislam, ilmiye teşkilatının fiilî başı hâline geldi.

Şeyhülislamın Görevleri

• Fetva vermek: Padişahtan sıradan vatandaşa kadar herkesin dinî-hukuki sorularını cevaplandırmak.
• Kanunların şer’î denetimi: Savaş ilanı, yeni vergiler veya önemli devlet kararlarının İslam hukukuna uygunluğu konusunda görüş bildirmek.
• İlmiye teşkilatını yönetmek: Kadı, müderris ve müftü atamalarında söz sahibi olmak.
• Cülus ve biat: Yeni padişahın tahta çıkışında biat merasimine katılmak ve kılıç kuşanma törenlerinde yer almak.

Fetvalar Nasıl Verilirdi?

Osmanlı fetva usulü oldukça sadeydi. Soru, gerçek isimler yerine “Zeyd”, “Amr”, “Hind” gibi temsilî isimlerle yazılırdı; böylece kişiden bağımsız, genel bir hüküm elde edilirdi. Cevap genellikle “olur” veya “olmaz” gibi kısa ifadelerle verilirdi. Şeyhülislamın yanında fetva emini ve müsevvid denen görevliler, soruları tasnif edip cevap taslaklarını hazırlardı. Bu fetvalar daha sonra “fetva mecmuaları” hâlinde derlenmiştir.

Öne Çıkan Şeyhülislamlar

1. Molla Fenârî (ö. 1431): İlk Osmanlı müftüsü; mantık, usul ve tasavvuf alanında eserler vermiştir.
2. İbn Kemal (Kemalpaşazâde, ö. 1534): Yavuz ve Kanûnî dönemlerinde görev yapmış, yüzlerce risale yazmış çok yönlü bir âlim.
3. Ebussuûd Efendi (ö. 1574): Kanûnî döneminde yaklaşık otuz yıl görevde kalmış, kanunlarla İslam hukukunun uyumu için büyük emek harcamıştır. İrşâdü’l-akli’s-selîm adlı tefsiri meşhurdur.
4. Zenbilli Ali Efendi (ö. 1526): Halkın sorularını pencereden sarkıttığı zenbil (sepet) ile aldığı anlatılan, adaletli tavırlarıyla bilinen şeyhülislam.

Makamın Siyasetle İlişkisi

Şeyhülislam padişah tarafından atanır ve azledilebilirdi. Bu durum makamın bağımsızlığını zaman zaman sınırladı. Bazı dönemlerde şeyhülislamlar, padişahların tahttan indirilmesine dair fetvalar vererek siyasi krizlerin içinde yer aldı. Öte yandan bazı şeyhülislamlar, padişahların haksız emirlerine karşı çıkarak hakkı söyleme cesaretiyle anıldı. Tarihî kaynaklarda Zenbilli Ali Efendi’nin, Yavuz Sultan Selim’in bir grup görevliyi idam ettirme kararına itiraz ettiği anlatılır.

Makamın Kaldırılması

Tanzimat’tan sonra kurulan nizamiye mahkemeleri ve modern okullar, şeyhülislamlığın yetki alanını daralttı. Makam 1920’de Ankara hükümeti tarafından tanınmadı, 1922’de saltanatın kaldırılmasıyla fiilen sona erdi. 1924’te kurulan Diyanet İşleri Reisliği, günümüzde Diyanet İşleri Başkanlığı olarak dinî hizmetleri yürütmektedir. Şeyhülislamlık binası olan Bâb-ı Meşîhat ise bugün İstanbul Müftülüğü olarak kullanılmaktadır.

Sık Sorulan Sorular

Şeyhülislam ile müftü arasında fark var mıdır?

Her şeyhülislam aslında bir müftüdür. Ancak şeyhülislam, başkentteki en yüksek müftü ve ilmiye teşkilatının başıdır. Taşradaki müftüler ise kendi bölgelerinde fetva verirdi.

Osmanlı’da kaç şeyhülislam görev yaptı?

Molla Fenârî’den son şeyhülislam Medenî Mehmed Nuri Efendi’ye kadar yaklaşık 130 kişi bu makamda bulunmuştur; bazıları birden fazla kez atanmıştır.

Şeyhülislamın fetvası bağlayıcı mıydı?

Fetva, hukuken bir görüş niteliğindedir. Bağlayıcı hüküm kadı tarafından verilirdi; ancak kadılar önemli meselelerde fetvaya dayanırdı ve fetvanın toplumdaki manevi ağırlığı büyüktü.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 21 Eylül 2026 · Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi, “Şeyhülislâm” maddesi; TDV İslâm Ansiklopedisi, “Ebüssuûd Efendi” maddesi; TDV İslâm Ansiklopedisi, “Molla Fenârî” maddesi; TDV İslâm Ansiklopedisi, “Fetva” maddesi