İbnü’n-Nefîs Kimdir? Hayatı, Eserleri ve Düşüncesi

Bu yazıda öğrenecekleriniz

Hayatı
Şerhü Teşrîhi'l-Kānûn ve Küçük Kan Dolaşımı
Diğer Eserleri

İbnü’n-Nefîs (Alâeddîn Ali b. Ebi’l-Hazm el-Kureşî ed-Dımeşkî, 1213 – 1288), Şam’da doğup Kahire’de ölen hekimdir. İbn Sînâ’nın el-Kānûn adlı tıp eserine yazdığı şerhte, kanın kalbin sağ yarısından akciğerlere geçip sol yarısına döndüğünü tarif ederek küçük kan dolaşımını (akciğer dolaşımı) ilk kez yazıya geçiren hekim olarak anılır.

Hayatı

İbnü’n-Nefîs, 1213 yılında Şam’da doğdu. Tıp öğrenimini Şam’daki Nûrî Hastanesi’nde, dönemin ünlü hekimlerinden Mühezzibüddîn ed-Dahvâr gibi isimlerden aldığı aktarılır. Fıkıh, dil ve hadis alanlarında da eğitim gördüğü bilinir; Şâfiî mezhebine mensuptu. Daha sonra Kahire’ye gitti ve Nâsırî Hastanesi’nde çalıştı. Memlûk Sultanı Baybars döneminde saray hekimliği yaptı ve Kalavun’un kurduğu Mansûrî Hastanesi’nin başhekimi oldu. Hayatı boyunca evlenmediği, vaktini ilme ayırdığı rivayet edilir. Ölümünden önce evini, kitaplığını ve mal varlığını Mansûrî Hastanesi’ne bağışladığı aktarılır; bu da hastaneye olan bağlılığını gösterir.

Şerhü Teşrîhi’l-Kānûn ve Küçük Kan Dolaşımı

İbnü’n-Nefîs’in en bilinen eseri Şerhü teşrîhi’l-Kānûn, İbn Sînâ’nın el-Kānûn’undaki anatomi bölümünün şerhidir. Bu eserde, Galen’den beri kabul edilen ve İbn Sînâ’nın da aktardığı bir görüşe itiraz eder: Galen kalbin sağ ve sol karıncıkları arasında gözle görülemeyen gözenekler olduğunu, kanın bu yolla geçtiğini varsayıyordu. İbnü’n-Nefîs, kalbin iki karıncığı arasında böyle bir geçit bulunmadığını, kalbin septumunun (ara bölmenin) kalın ve gözeneksiz olduğunu söyler. Ona göre kan, sağ karıncıktan akciğer atardamarı yoluyla akciğere gider, orada havayla karışır ve akciğer toplardamarı aracılığıyla sol tarafa döner.

Bu tarif, küçük kan dolaşımının erken ve açık bir anlatımıdır. Avrupa’da benzer açıklamalar 16. yüzyılda Realdo Colombo ve Michael Servetus gibi isimlere atfedilir. İbnü’n-Nefîs’in eserinin Latince çevirisi yoktur; bu nedenle Avrupalı araştırmacıların onun çalışmasından doğrudan yararlanıp yararlanmadığı tartışmalıdır. Eser, 1924’te Mısırlı hekim Muhyiddîn et-Tatâvî’nin Almanya’da hazırladığı doktora tezi sayesinde modern tıp tarihçilerinin dikkatini çekti. Bu tarihten sonra İbnü’n-Nefîs’in adı bilim tarihinde daha çok anılmaya başladı.

Diğer Eserleri

eş-Şâmil fi’s-sınâ’ati’t-tıbbiyye: Çok ciltli bir tıp ansiklopedisi olarak tasarlanmış, tamamlanamayan geniş çaplı çalışma.
el-Mücez fi’t-tıb: İbn Sînâ’nın el-Kānûn’unun özeti niteliğinde kısa bir tıp kitabı; Osmanlı döneminde de çokça okundu ve şerh edildi.
Risâletü’l-Kâmiliyye (Fâdıl b. Nâtık): İnsanın tek başına doğup yetişmesi senaryosunu işleyen felsefi bir roman. Yazarın Hayy b. Yakzân’a bir cevap niteliğinde yazdığı kabul edilir.
Mantık, fıkıh ve hadis üzerine çeşitli risaleler.

Eserlerin ayrıntıları için İbnü’n-Nefîs’in katkıları yazısına bakılabilir.

Bilimsel Yöntemi

İbnü’n-Nefîs, otoriteye saygı göstermekle birlikte, akıl ve gözlemle çelişen görüşleri reddetmekten çekinmedi. Anatomi bilgisini insan ve hayvan teşrihlerinden alıp almadığı belirsizdir; dini kısıtlar ve dönemin tıp çevresi nedeniyle insan teşrihinin sınırlı yapıldığı düşünülür. Yine de onun akıl yürütmesi, doğrudan gözleme değil mantıksal çıkarıma dayanıyor görünür. Bu yaklaşım Râzî‘nin Galen’e yönelttiği eleştirilerin devamıdır ve Nasîrüddîn-i Tûsî‘nin aynı yüzyılda astronomi alanında yaptığına benzer bir eleştirel çizgiyi tıpta temsil eder.

Ölümü ve Mirası

İbnü’n-Nefîs 1288’de Kahire’de öldü. Yazdığı eserlerin bir kısmı kaybolmuş, diğer bölümleri yüzyıllarca el yazması olarak kalmıştır. Bugün Mısır’da ve diğer birçok ülkede hastane, tıp fakültesi ve ödüller onun adını taşır. İbnü’n-Nefîs’in ardından Zehrâvî gibi cerrahi alanda öne çıkmış bir başka hekim, farklı bir yüzyılda ve farklı bir alanda aynı bilimsel geleneğin parçası olarak anılır.

Hastane Ortamı ve Tıp Eğitimi

İbnü’n-Nefîs’in çalıştığı Nâsırî ve Mansûrî hastaneleri, Memlûk Kahire’sinin en önemli sağlık kurumlarındandı. Mansûrî Hastanesi (Bîmâristân-ı Mansûrî), Sultan Kalavun tarafından 1284’te açıldı ve hem tedavi hem de tıp eğitimi sağlayan geniş bir kurumdu. Hastanede hastalıklara göre ayrı bölümler, eczane, kütüphane ve ders salonları bulunuyordu. Hastalar ücretsiz tedavi görür, yoksullar bakım alırdı. İbnü’n-Nefîs bu kurumda başhekim olarak hem hasta bakar hem öğrencilere ders verirdi.

Bu ortam, İbnü’n-Nefîs’in kuramsal çalışmalarıyla pratik tıp arasındaki bağı anlamak için önemlidir. Şerhü teşrîhi’l-Kānûn’u yazarken öğrencilere ders anlatma deneyiminin etkisi olduğu düşünülür. Hastane aynı zamanda farklı din ve mezheplerden hekimlerin birlikte çalıştığı bir yerdi; bu, İslam toplumunda tıbbın çok kültürlü yapısının bir yansımasıdır.

İbnü’n-Nefîs’in yaşadığı dönemde Kahire, Moğol istilasından kaçan bilginlerin sığındığı bir merkezdi; bu da şehrin bilim ve tıp çevresinin canlılığını artırdı.

İbnü’n-Nefîs ayrıca musikiyle tedavi ve beslenme gibi konulara da ilgi duymuş, tıbbı yaşam düzeniyle birlikte düşünmüştür.

Sıkça Sorulan Sorular

İbnü’n-Nefîs hangi keşfiyle bilinir?

Kanın kalbin sağ yarısından akciğerlere geçip sol yarısına döndüğünü, yani küçük kan dolaşımını yazıya geçiren ilk hekim olarak anılır.

İbnü’n-Nefîs Galen’e neden itiraz etti?

Galen’in kalbin iki karıncığı arasında gözenekler bulunduğu görüşünü akıl yürütmeyle reddetti ve kanın akciğer yoluyla geçtiğini savundu.

İbnü’n-Nefîs’in çalışması Avrupa’yı etkiledi mi?

Latince çevirisi yoktur; Servetus ve Colombo ile ilişkisi konusunda kesin kanıt bulunmamaktadır ve konu araştırılmaktadır.

İbnü’n-Nefîs hangi hastanede çalıştı?

Kahire’de Nâsırî ve Mansûrî hastanelerinde görev yaptı ve Mansûrî Hastanesi’nin başhekimi oldu.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 11 Mayıs 2026 · Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi, "İbnü'n-Nefîs" maddesi; İbnü'n-Nefîs, Şerhü teşrîhi'l-Kānûn; İbn Ebî Usaybi'a, Uyûnü'l-enbâ fî tabakâti'l-etıbbâ

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

Bu içerik faydalı oldu mu?

Geri bildiriminiz içeriklerimizi geliştirmemize yardım eder.

Bu içerik nasıl hazırlandı? →