Nasîrüddîn-i Tûsî Kimdir? Hayatı, Eserleri ve Düşüncesi

Bu yazıda öğrenecekleriniz

Hayatı
Merâga Rasathanesi
Zîc-i İlhânî ve Matematiksel Katkıları

Nasîrüddîn-i Tûsî (Muhammed b. Muhammed b. Hasan, 1201 – 1274), Horasan’ın Tûs şehrinde doğan, matematik, astronomi, mantık, felsefe, kelâm ve ahlak alanlarında eser veren İslam bilginidir. Hülâgû’nun danışmanı olarak Merâga Rasathanesi’ni kurdu, Zîc-i İlhânî’yi hazırladı ve gezegen hareketleri için “Tûsî çifti” adıyla anılan bir matematiksel model geliştirdi.

Hayatı

Nasîrüddîn-i Tûsî, 1201 yılında Tûs’ta doğdu. Çocukluğunda babasından ve dayısından ders aldı; sonra Nişabur’a giderek fıkıh, kelâm, mantık ve matematik öğrendi. Moğol istilasının başladığı yıllarda Horasan’da çeşitli yerlerde kaldı. 1230’lu yıllarda Kuhistan valisi Nâsırüddîn Muhteşem’in hizmetine girdi. Ahlâk-ı Nâsırî‘yi onun için yazdı. Valinin Nizârî İsmâilîler ile ilişkisi nedeniyle Alamût ve Meymûndiz kalelerinde bir süre bulundu. Bu sürecin gönüllü mü yoksa zorunlu mu olduğu kaynaklarda tartışmalıdır; Tûsî’nin kendi anlatımında hem himaye hem de bir tür gözaltı havası vardır.

1256’da Hülâgû’nun Alamût’u almasıyla birlikte Tûsî Moğol hanının danışmanı oldu. 1258’de Bağdat’ın düşmesi sırasında Hülâgû ile birlikte bulundu. Bu olayın ardından Bağdat’taki kütüphanelerin akıbeti konusunda Tûsî’nin bazı kitapları kurtarmaya çalıştığı aktarılır. Ölümü 1274’te Bağdat’ta, Kâzımiyye’de gerçekleşti.

Merâga Rasathanesi

Tûsî’nin en büyük işlerinden biri, Hülâgû’nun desteğiyle Azerbaycan’daki Merâga şehrinde 1259’da kurmaya başladığı rasathanedir. Gözlemler yaklaşık 1262’de başladı. Rasathanede Müeyyidüddîn el-Urdî, Kutbüddîn eş-Şîrâzî ve Muhyiddîn el-Mağribî gibi bilginler çalıştı. Rasathanede büyük bir kütüphane ve gözlem aletleri bulunuyordu; kütüphanedeki kitap sayısının 400.000 olduğu rivayeti abartılı kabul edilir, ancak oldukça büyük bir koleksiyon olduğu açıktır. Bu rasathane, İslam dünyasındaki rasathane geleneğinin en önemli halkalarından biri sayılır. Daha sonraki Uluğ Bey‘in Semerkant rasathanesi bu modelden yararlandı.

Zîc-i İlhânî ve Matematiksel Katkıları

Merâga’daki gözlemlerin ürünü olan Zîc-i İlhânî, 1272 civarında tamamlandı ve Farsça yazıldı. Gezegen konumlarını ve zaman hesaplarını içeren bu tablo, İslam dünyasında ve Bizans’ta uzun süre kullanıldı. Tûsî’nin matematik alanındaki en önemli eseri Şekl el-Kita’, trigonometriyi astronomiden bağımsız bir matematik dalı olarak ele alan ilk eserlerden biridir. Ayrıca Öklid’in Elemanlar‘ına yönelik çalışmaları ve paralel postülatı ispatlama girişimleri, sonraki geometri tarihinde ilgi çekti.

Tûsî çifti, bir çemberin içinde dönen daha küçük bir çemberin hareketiyle doğrusal salınım elde eden geometrik bir düzenektir. Bu düzenek, Batlamyus modelindeki “ekuant” sorununu çözmek için tasarlandı. Kopernik’in modelinde benzer bir düzeneğin bulunması, bilim tarihçileri arasında tartışma konusudur; doğrudan etki olup olmadığı kesin değildir.

Ahlak, Kelâm ve Felsefe

Ahlâk-ı Nâsırî: Farsça yazılmış felsefi ahlak kitabı; kişisel ahlak, ev idaresi ve devlet yönetimi (siyaset) üç bölümünde ele alınır. Osmanlı’da ahlak literatüründe etkili oldu.
Tecrîdü’l-i’tikâd: İmâmî Şîa kelâmının temel metinlerinden; sonraki yüzyıllarda birçok şerhi yapıldı. Ali Kuşçu’nun şerhi bunlar arasındadır.
Şerhu’l-İşârât: İbn Sînâ’nın İşârât’ına yazdığı şerh; Fahreddîn er-Râzî’nin eleştirilerine cevap.

Tûsî’nin felsefede İbn Sînâ geleneğini sürdürdüğü ve bu geleneği kelâmla yakınlaştırdığı söylenir. Bu yaklaşım, Gazzâlî’nin felsefecilere eleştirisi sonrasında felsefenin yeniden kurulma çabalarından biridir. Tûsî’nin Şiî kimliği ve Moğollarla işbirliği konusunda farklı değerlendirmeler vardır; kimi araştırmacılar bunu bilgiyi koruma çabası, kimileri ise siyasi tercih olarak yorumlar.

Mirası

Tûsî’nin adı, bilimsel mirasıyla birlikte özellikle astronomi tarihinde anılır. Ali Kuşçu’nun Şerh-i Tecrîd’i Ali Kuşçu‘nun eserleri arasında ayrıca incelenebilir. Daha geniş değerlendirme için Nasîrüddîn-i Tûsî’nin katkıları, siyaset ve ahlak düşüncesi için Yusuf Has Hacib ile karşılaştırma yapılabilir. Aynı dönemin tıp bilgini İbnü’n-Nefîs de benzer şekilde eleştirel bir tavır sergilemiştir.

Tûsî’nin Eserlerinin Yelpazesi

Tûsî’nin eser sayısı yüzü aşar; bunlar arasında Öklid’in Elemanlar’ına ve Batlamyus’un Almagest’ine yazdığı tahrîr (yeniden düzenleme) çalışmaları, Menelaos’un Küreler’i ve Arşimed’in bazı eserlerine ilişkin düzenlemeler vardır. Tahrîru’l-Mecistî ve Tahrîru Usûli Uklîdis, sonraki yüzyıllarda medreselerde ve rasathanelerde ders kitabı olarak okundu. Tûsî ayrıca mantık, felsefe, ahlak, musiki ve tıp üzerine kısa risaleler de yazdı. Bu çeşitlilik, onun çağının en çok yönlü bilginlerinden biri olduğunu gösterir.

Tûsî’nin yöntemi, eski metinleri yalnızca aktarmak değil, hatalarını düzeltmek ve eksiklerini tamamlamaktı. Tahrîr türü eserlerde orijinal metni sadeleştirir, kanıtları yeniden düzenler ve kendi katkılarını ekler. Bu çalışma tarzı, Bağdat’taki tercüme hareketinden gelen metinlerin Merâga’da yeniden ele alındığını ve ileri bir düzeye taşındığını gösterir.

Tûsî’nin Bağdat’ın düşüşü sırasındaki tutumu ve Moğol yönetimiyle ilişkisi, bilginlerin siyasi felaket karşısında bilgiyi korumaya çalışması bakımından tartışılan bir örnek olmuştur.

Sıkça Sorulan Sorular

Nasîrüddîn-i Tûsî kimdir?

1201’de Tûs’ta doğan, matematik, astronomi, felsefe ve kelâm alanlarında eser veren; Merâga Rasathanesi’ni kuran İslam bilginidir.

Tûsî çifti nedir?

İç içe iki çemberin hareketiyle doğrusal salınım elde eden geometrik bir düzenektir. Batlamyus modelindeki ekuant sorununu çözmek için tasarlanmıştır.

Zîc-i İlhânî nedir?

Merâga Rasathanesi’ndeki gözlemlere dayanan, 1272 civarında tamamlanan astronomi tablolarıdır.

Ahlâk-ı Nâsırî hangi konuları işler?

Kişisel ahlak, aile ve ev idaresi, devlet yönetimi (siyaset) olmak üzere üç ana bölümden oluşan felsefi bir ahlak kitabıdır.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 17 Eylül 2026 · Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi, "Nasîrüddîn-i Tûsî" maddesi; Nasîrüddîn-i Tûsî, Ahlâk-ı Nâsırî; Nasîrüddîn-i Tûsî, Zîc-i İlhânî

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

Bu içerik faydalı oldu mu?

Geri bildiriminiz içeriklerimizi geliştirmemize yardım eder.

Bu içerik nasıl hazırlandı? →