Uluğ Bey Kimdir? Hayatı, Eserleri ve Düşüncesi

Bu yazıda öğrenecekleriniz

Hayatı ve Hükümdarlığı
Semerkant Medresesi ve Bilim Çevresi
Semerkant Rasathanesi

Uluğ Bey (Muhammed Tarağay, 1394 – 1449), Timur’un torunu ve Şahruh’un oğlu olan Timurlu hükümdarı ve astronomdur. Semerkant’ta kurduğu medrese ve rasathane ile 1018 yıldızı içeren Zîc-i Cedîd-i Gürgânî adlı astronomi cetveliyle İslam bilim tarihinde önemli bir yere sahiptir; aynı zamanda bilginleri bir araya getiren hamisi olarak da anılır.

Hayatı ve Hükümdarlığı

Uluğ Bey, 1394 yılında İran’daki Sultaniye şehrinde, Timur’un seferleri sırasında doğdu. Çocukluğunun bir bölümü dedesi Timur’un ordusuyla birlikte seyahatle geçti. 1404’te Timur’un ölümünün ardından babası Şahruh Herat’ta hâkimiyet kurdu; Uluğ Bey ise 1409’da on beş yaşında Mâverâünnehir valisi olarak Semerkant’a gönderildi. Bu görevi, babasının ölümüne kadar (1447) vali olarak, ardından kısa bir süre hükümdar olarak sürdürdü.

Siyasi hayatı oğlu Abdüllatif’le çatışmalarla doldu. Şahruh’un ölümünden sonra Uluğ Bey Herat’ı almak istedi ancak başarılı olamadı; 1449’da oğlu Abdüllatif’in isyanıyla yakalandı ve kısa süre sonra öldürüldü. Kaynaklar olayın ayrıntıları ve ölüm şekli konusunda farklı anlatımlara sahiptir; yine de ölüm tarihi olarak 1449 genel kabul görür.

Semerkant Medresesi ve Bilim Çevresi

Uluğ Bey, 1417-1420 yıllarında Semerkant’ta Registan Meydanı’nda bir medrese yaptırdı. Bu medrese, günümüze ulaşan yapılarla bilinir ve Orta Asya mimarisinin önemli örneklerinden biridir. Medresede matematik ve astronomi ağırlıklı bir ders programı uygulandığı aktarılır. Uluğ Bey’in kendisi de dersler verdiği, bilginlerle ilmî tartışmalara katıldığı rivayet edilir. Çevresinde Kadızâde-i Rûmî, Gıyâsüddîn Cemşîd el-Kâşî ve Ali Kuşçu gibi isimler vardı; bunların kimi, rasathane çalışmasında görev aldı.

Semerkant Rasathanesi

1420’li yıllarda inşa edilen Semerkant rasathanesi, dönemin en büyük gözlem tesislerinden biriydi. Merkezinde yarıçapı yaklaşık 40 metre olduğu aktarılan, mermer kaplı büyük bir sekstant (Fahri sekstantı) bulunurdu. Bu sekstantın bir bölümü, yer altında kalan kavisli bir hendek olarak 1908’de Rus arkeolog Vyatkin tarafından kazıda ortaya çıkarıldı. Büyük aletle güneşin, ayın ve yıldızların konumları yüksek hassasiyetle ölçüldü. Rasathane çalışmasının yapısını İslam dünyasında rasathaneler maddesiyle birlikte okumak faydalıdır.

Zîc-i Cedîd-i Gürgânî

Rasathane çalışmalarının ürünü olan Zîc-i Cedîd-i Gürgânî (Gürgân, Timurlu hanedanının ünvanından gelir), yaklaşık 1437’de tamamlanan bir astronomi tablosu kitabıdır. Kitap önsöz, zaman hesapları, gezegenlerin hareketleri ve yıldız kataloğu olmak üzere dört bölümden oluşur. Yıldız kataloğu, Batlamyus’tan sonra İslam dünyasında özgün gözlemlere dayanan nadir kataloglardan biridir ve 1018 yıldızı kapsar. Yıldız yılı için bulunan değerin modern değerden yaklaşık bir dakikadan az farklı olduğu belirtilir. Zîc, sonradan Latince, Arapça ve Türkçeye çevrildi; 17. yüzyılda Oxford’da John Greaves tarafından neşredildi.

Ölümü ve Mirası

Uluğ Bey’in ölümünden sonra rasathane sahipsiz kaldı; yapının sonraki kaderi tartışmalıdır. Bilginlerden bir kısmı Ali Kuşçu gibi doğuya ve batıya göç etti, böylece Semerkant geleneği başka merkezlere taşındı. Konunun bir başka yönü olarak Uluğ Bey’in eğitime verdiği önem, Nizâmiye medreseleri ile başlayan medrese geleneğinin devamı olarak görülebilir.

Uluğ Bey’in astronomik çalışmaları ve Zîci için Uluğ Bey’in katkıları, eserleri için Uluğ Bey eserleri, çevresindeki bilginlerden biri için Ali Kuşçu yazısına bakılabilir. Gözlemciliğin optik ayağı için İbnü’l-Heysem ile bağlantı da kurulabilir.

Bilimsel Kişiliği ve Çağdaşlarının Anlatımı

Uluğ Bey’in çağdaşı olan tarihçi Abdürrezzâk es-Semerkandî, Matla’u’s-sa’deyn adlı eserinde onun bilimlere düşkünlüğünü anlatır. Aynı kaynaklar, Uluğ Bey’in matematik ve astronomide derin bilgi sahibi olduğunu, dinî ilimlerle de yakından ilgilendiğini belirtir. Hükümdarlığı boyunca bilgin yetiştirmeye önem verdiği, öğrencilerini kendisi sınadığı rivayet edilir. Bu tür aktarımlarda saray yazarlarının övgü eğilimi hesaba katılmalı, bilgiler diğer kaynaklarla karşılaştırılmalıdır.

Uluğ Bey’in siyasi yetenekleri hakkında modern tarihçiler daha eleştireldir. Yönetimde etkin olamadığı, ulema kesiminin bir kısmıyla ilişkilerinin gergin olduğu ve bilimsel uğraşlarının bazı çevrelerce tepkiyle karşılandığı ifade edilir. Bu nedenle kişiliği hem “bilgin hükümdar” hem de “başarısız yönetici” şeklinde farklı yorumlanır; gerçekçi bir değerlendirme ikisini birlikte düşünmelidir.

Dönemin Siyasi ve Bilimsel Ortamı

15. yüzyıl Orta Asyası, Timurlular’ın parçalanmaya başladığı, Semerkant ile Herat’ın ayrı kültür merkezleri olarak yarıştığı bir dönemdi. Şahruh’un Herat’ta, Uluğ Bey’in Semerkant’ta bilim ve sanatı desteklemesi, “Timurlu Rönesansı” olarak anılan canlı bir dönemin oluşmasına yol açtı. Bu ortamda yetişen bilginler hem Fars hem Arap bilim geleneğine hâkimdi; eserlerini çoğunlukla Arapça, bazen de Farsça yazdılar.

Uluğ Bey’in adı bugün Özbekistan’da üniversitelere, Ay’da bir kratere ve çeşitli bilimsel ödüllere verilmiştir; bu durum onun mirasının kültürel hafızada ne kadar canlı olduğunu gösterir.

Semerkant rasathanesinin kalıntıları 1908’de Vyatkin’in kazılarıyla ortaya çıkarılmış, bugün bölgede küçük bir müze olarak ziyarete açılmıştır. Müzede sekstantın hendeği ve zîce ait nüshalar sergilenir.

Sıkça Sorulan Sorular

Uluğ Bey kimdir?

Timur’un torunu ve Şahruh’un oğludur. 1409’dan itibaren Semerkant’ı yönetmiş, bilim insanlarına himaye göstermiş ve rasathane kurdurmuştur.

Zîc-i Gürgânî nedir?

Semerkant rasathanesinde yapılan gözlemlere dayanan, 1018 yıldızı içeren astronomi tablolarıdır.

Uluğ Bey nasıl öldü?

1449’da oğlu Abdüllatif’in isyanı sonucunda öldürüldü; ayrıntılar kaynaklarda farklı anlatılır.

Semerkant rasathanesi bugün görülebilir mi?

Sekstantın yer altı kısmı 1908’de kazıldı ve bugün ziyaret edilebilir; üst yapı ise günümüze ulaşmamıştır.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 27 Mayıs 2026 · Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi, "Uluğ Bey" maddesi; Uluğ Bey, Zîc-i Cedîd-i Gürgânî; Abdürrezzâk es-Semerkandî, Matla'u's-sa'deyn

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

Bu içerik faydalı oldu mu?

Geri bildiriminiz içeriklerimizi geliştirmemize yardım eder.

Bu içerik nasıl hazırlandı? →