Uluğ Bey Eserleri: Başlıca Kitapları ve Muhtevaları

Bu yazıda öğrenecekleriniz

Zîc-i Cedîd-i Gürgânî
Eserin Yazarlığı Sorunu
Tarîh-i Erba' Ulûs

Uluğ Bey’e (1394 – 1449) ait kabul edilen başlıca eser Zîc-i Cedîd-i Gürgânî‘dir. Ayrıca Moğol ve Türk hanedanlarının tarihini anlatan Tarîh-i Erba’ Ulûs adlı eser de ona nisbet edilir; ancak bu eserin yazarlığı tartışmalıdır. Semerkant rasathanesinde çalışan bilginlerin eserleri de onun adıyla birlikte anılır.

Zîc-i Cedîd-i Gürgânî

Yaklaşık 1437’de tamamlanan bu astronomi cetveli dört bölümden oluşur: Takvimler ve zaman hesapları, trigonometri ve astronomi esasları, gezegenlerin hareketleri ve yıldız kataloğu. Önsöz bölümünde Semerkant’ta yapılan gözlemler ve rasathane çalışmaları anlatılır. Yıldız kataloğu 1018 yıldızın boylam ve enlemini verir. Eser Farsça yazılmış, ardından Arapçaya ve Türkçeye çevrilmiştir. Rasathane çalışmasının yapısı için Uluğ Bey kimdir yazısına ve rasathaneler maddesine bakılabilir.

Eserin Yazarlığı Sorunu

Zîc, Uluğ Bey adına yazılmış olsa da, kaynaklar çalışmanın büyük bölümünün Kadızâde-i Rûmî, Cemşîd el-Kâşî ve Ali Kuşçu tarafından yürütüldüğünü aktarır. Kâşî’nin Semerkant’tan Uluğ Bey’e yazdığı mektuplar, rasathane çalışmalarının ayrıntılarını verir ve hesapların nasıl yürütüldüğünü gösterir. Bu nedenle zîc, bir ekip eseridir ve Uluğ Bey’in rolü hami ve yönetici olarak değerlendirilir. Ali Kuşçu eserleri bu çevrenin devamını gösterir.

Tarîh-i Erba’ Ulûs

Cengiz Han’ın dört oğlunun (Çağatay, Cuci, Ögeday, Tolui) ulusları ve onların hanedanlarını anlatan bu tarih kitabı Uluğ Bey’e atfedilir. Yazarlığı konusunda araştırmacılar arasında şüphe vardır; kitabın sonradan derlenmiş olması da mümkündür. Eser Orta Asya Türk-Moğol tarihi için kullanılan kaynaklardan biridir, ancak bu sebeple dikkatli okunmalıdır.

Çevresindeki Bilginlerin Eserleri

Kadızâde-i Rûmî: Şerh-i Eşkâli’t-te’sîs gibi geometri şerhleri.
Cemşîd el-Kâşî: Miftâhu’l-hisâb (Hesap Anahtarı), Zîc-i Hâkânî ve Risâle-i Muhîtiyye (çevre hesabı).
Ali Kuşçu: Zîc şerhi ve astronomi risaleleri.
Mîrim Çelebi: Zîc’e yazdığı şerh (Dastûrü’l-amel).

Bu eserler, Semerkant okulunun matematik ve astronomi alanındaki ortak üretimini gösterir. Kâşî’nin çevre hesabı ve ondalık kesir çalışmaları özellikle dikkat çekicidir.

Nüshalar ve Yayınlar

Zîc’in çok sayıda yazma nüshası İstanbul, Oxford ve Paris kütüphanelerindedir. 17. yüzyılda John Greaves ve Thomas Hyde’ın Latince yayınları Avrupa’da tanıtımını sağladı; 19. yüzyılda Sédillot’un Fransızca çevirisi yapıldı. Daha sonra Türkçe ve Özbekçe incelemeler yayımlandı. Uluğ Bey’in katkıları yazısı, bu eserlerin bilimsel önemini daha ayrıntılı anlatır. Önceki dönemin hesap geleneği için İbnü’l-Heysem eserleri, sonraki dönem için Takıyyüddîn eserleri maddesine bakılabilir.

Seçilmiş Eserlerin İçeriğine Yakından Bakış

Zîc’in ilk bölümü, farklı takvimleri (Hicrî, Rumî, Yezdicerdî, Çin-Uygur) ve aralarında dönüşümleri anlatır. Bu bölümde Çin-Uygur takvimi gibi Orta Asya’ya özgü sistemlerin yer alması dikkat çekicidir ve Uluğ Bey çevresinin farklı kültürlere açıklığını gösterir. İkinci bölüm trigonometri ve astronomik hesap yöntemlerini içerir; sinüs tabloları sekiz basamaklı sexagesimal (altmışlık) değerlerle verilir. Üçüncü bölüm, gezegenlerin boylamlarını bulmak için yöntem ve tabloları sunar.

Yıldız kataloğu, Batlamyus’un Almagest’indeki 1022 yıldız listesinden farklı olarak gözlemlerle yeniden hazırlanmıştır; bazı yıldızlar Batlamyus’tan alınarak yeni boylam değerleriyle verilmiştir. Bu nedenle katalog tamamen yeni gözlem mi yoksa kısmen eskinin düzeltilmesi mi sorusu, bilim tarihçileri arasında tartışmalıdır. Yine de Semerkant gözlemlerinin yüksek hassasiyeti genel olarak kabul görür.

Kâşî’nin Uluğ Bey’e yazdığı mektuplar, rasathane hazırlıkları, aletlerin yapımı ve çalışma zorlukları hakkında bilgi verir. Bu mektuplarda Kâşî, Uluğ Bey’in matematikteki yeteneğini över ve Semerkant’ta Kadızâde’nin bilgisini takdirle anar. Mektuplar, rasathane içi ilişkilerin önemli kaynaklarındandır.

Eserlerin Aktarımı

Zîc, Osmanlı’da ve Hindistan’da kullanıldı; birçok şerh ve özeti yapıldı. Mirim Çelebi’nin şerhi, Osmanlı astronomlarının temel başvuru kaynaklarındandı. Hindistan’da Babür imparatorlarının sarayında zîcden yararlanıldı. Bu geniş kullanım, Semerkant çalışmalarının İslam dünyasında ne kadar itibar gördüğünü gösterir.

Zîc’in Kullanımı ve Etkisi

Zîc, Osmanlı’da takvim hazırlığında, müneccimbaşılar tarafından kullanıldı. Hindistan’da Jaipur’un kurucusu Sevâî Cey Singh, kendi zîcini Uluğ Bey’in zîcini temel alarak hazırladı. Safevî İran’ında da astronomlar zîcden yararlandı. Zîc’in bu geniş kullanım alanı, onun yaklaşık üç yüzyıl boyunca standart bir referans olduğunu gösterir. Daha sonra Avrupa’da Greaves’in neşri, katalog verilerinin Batılı astronomlarca da incelenmesini sağladı.

Rasathane Çalışmalarının Belgeleri

Semerkant rasathanesi hakkındaki bilgiler zîcin önsözünden, Kâşî’nin mektuplarından ve Abdürrezzâk es-Semerkandî gibi çağdaş tarihçilerin anlatımlarından gelir. Bunlara göre rasathane üç katlıydı ve büyük bir sekstanta sahipti. Rasathanenin bir bölümü, 20. yüzyılda yapılan kazılarla ortaya çıkarıldı. Kazı bulguları, yazılı kaynaklardaki bilgilerle büyük ölçüde örtüşmüştür. Bu da eser ve rasathane arasındaki bağın arkeolojik olarak da doğrulandığı anlamına gelir.

Uluğ Bey’e Atfedilen Diğer Metinler

Uluğ Bey’e bazı şiirler ve musiki risaleleri de atfedilir; ancak bunların yazarlığı belirsizdir. Ayrıca Semerkant medresesinin ders kitapları arasında onun himayesinde hazırlanan metinler vardır. Uluğ Bey’in bizzat yazdığı eser sayısı sınırlı olmakla birlikte, bilim ve kültür hamisi kimliği bu eksikliği dengeler.

Sıkça Sorulan Sorular

Uluğ Bey’in en önemli eseri hangisidir?

Yaklaşık 1437’de tamamlanan, 1018 yıldızlık kataloğu içeren Zîc-i Cedîd-i Gürgânî en önemli eseridir.

Zîc’i Uluğ Bey mi yazdı?

Zîc onun adına hazırlanmış bir ekip eseridir; çalışmanın büyük bölümünü Kadızâde, Kâşî ve Ali Kuşçu gibi bilginler yürütmüştür.

Tarîh-i Erba’ Ulûs kime aittir?

Uluğ Bey’e atfedilir, ancak yazarlığı tartışmalıdır.

Zîc Avrupa’da nasıl tanındı?

17. yüzyılda John Greaves ve Thomas Hyde tarafından Latince olarak yayımlandı.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 12 Mayıs 2026 · Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi, "Uluğ Bey" maddesi; Uluğ Bey, Zîc-i Cedîd-i Gürgânî; Fuat Sezgin, Geschichte des arabischen Schrifttums

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

Bu içerik faydalı oldu mu?

Geri bildiriminiz içeriklerimizi geliştirmemize yardım eder.

Bu içerik nasıl hazırlandı? →