Bîrûnî Eserleri: Başlıca Kitapları ve Muhtevaları
Bîrûnî'nin başlıca eserleri: el-Âsâru'l-bâkıye, Tahkîk mâ li'l-Hind, el-Kānûnü'l-Mes'ûdî, et-Tefhîm, es-Saydene ve el-Cemâhir; konuları ve yazılış koşulları.
- Eser Listesi ve Kaynaklar
- Tarih ve Kronoloji
- Astronomi ve Matematik
Bîrûnî (973 – 1048 sonrası), yaklaşık yüz yirmi eser verdiği ve kendi eser listesini hazırladığı aktarılan bir bilgindir. Günümüze ulaşan başlıca çalışmaları arasında el-Âsâru’l-bâkıye, Tahkîk mâ li’l-Hind, el-Kānûnü’l-Mes’ûdî, et-Tefhîm li-evâili sınâati’t-tencîm, es-Saydene ve el-Cemâhir yer alır, bu eserler hem bilimsel yöntem hem karşılaştırmalı kültür incelemesi açısından önemli kabul edilir.
Eser Listesi ve Kaynaklar
Bîrûnî, hayatının 63. yılında Râzî’nin Eserlerinin Fihristi adlı kitabın sonuna kendi eserlerinin bir listesini ekledi. Bu listede yüz yirmiden fazla eser kayıtlıdır. Eserlerin çoğu kısa risale niteliğindedir ve önemli bir bölümü kayıptır. Günümüze ulaşan eserler ise Arapça yazılmış olup bazıları sonraki yüzyıllarda Farsçaya çevrilmiştir. Eserlerin bir kısmı Mahmud ve Mes’ud gibi Gazneli hükümdarlara ithaf edilmiştir. Hayatı ve bağlamı için Bîrûnî kimdir yazısına bakılabilir.
Tarih ve Kronoloji
- el-Âsâru’l-bâkıye ani’l-kurûni’l-hâliye: Yaklaşık 1000’de Cürcân’da yazılan, eski milletlerin takvimlerini, bayramlarını ve zaman hesaplarını karşılaştıran eser. Farklı toplumların tarihlendirme sistemleri ayrıntılı biçimde anlatılır.
- Tarihü’l-Hind (Tahkîk mâ li’l-Hind): Yaklaşık 1030’da tamamlanan, Hindistan’ın inanç, felsefe, bilim, coğrafya ve toplum hayatına dair kapsamlı çalışma.
Her iki eser de Bîrûnî’nin karşılaştırmalı yaklaşımını gösterir; Bîrûnî, bilgiyi kendi kaynaklarından aktarma ilkesini belirtir. Bu yöntem Bîrûnî’nin katkıları yazısında ayrıca ele alınmıştır.
Astronomi ve Matematik
- el-Kānûnü’l-Mes’ûdî: Gazneli Mes’ud’a ithaf edilen, astronomi, trigonometri ve coğrafya konularını kapsayan ansiklopedik eser.
- et-Tefhîm li-evâili sınâati’t-tencîm: Astronomi ve matematiğe giriş niteliğinde, soru-cevap biçiminde yazılmış ders kitabı; hem Arapça hem Farsça nüshaları vardır.
- Tahdîdü nihâyâti’l-emâkin: Şehirlerin koordinatlarını ve yer ölçümünü ele alan coğrafya eseri.
Tıp, Eczacılık ve Mineraloji
es-Saydene fi’t-tıb ilaçların çeşitli dillerdeki adlarını ve etkilerini içeren eczacılık kitabıdır; Bîrûnî bunu yaşlılığında yazdı. el-Cemâhir fî ma’rifeti’l-cevâhir ise değerli taşlar ve madenler üzerine bir çalışmadır ve özgül ağırlık ölçümlerine yer verir. Bu iki eser, Bîrûnî’nin madde bilgisine ölçmeyi dahil ettiğini gösterir. Tıp ve ilaç konusunda Râzî eserleri ile karşılaştırılabilir.
Yazışmalar ve Diğer Metinler
Bîrûnî’nin İbn Sînâ ile Aristo fiziği üzerine yazışması, el-Es’ile ve’l-ecvibe adıyla bilinir. Bu metin, iki bilgin arasındaki yöntem farkını ortaya koyar. Ayrıca matematik, takvim ve alet yapımı üzerine kısa risaleleri vardır. Bazı eserlerin kayıp olması nedeniyle bilgilerimiz sınırlıdır.
Neşirler
Bîrûnî’nin eserleri 19. yüzyılda Eduard Sachau tarafından Almanca-İngilizce olarak yayımlanarak Avrupa’da tanıtıldı; sonraki yıllarda Hindistan ve Pakistan’da eleştirmeli neşirler yapıldı. Türkçe çevirileri de bulunmaktadır. Aynı dönemin bir başka büyük bilgini olan Hârizmî ve çağdaşları Kindî eserleri ile birlikte okunduğunda, İslam bilim yazımının gelişimi daha iyi anlaşılır.
Seçilmiş Eserlerin İçeriğine Yakından Bakış
el-Âsâru’l-bâkıye’nin ilk bölümlerinde Bîrûnî, gün, ay ve yıl kavramlarını tanımlar ve farklı halkların takvim sistemlerini sıralar: Rumlar, Süryaniler, Yahudiler, Persler, Soğdlular, Hârizmliler, Araplar. Her takvim için ay adları, bayramlar ve tarihleme dönemleri verilir. Eserde İslam öncesi Arap takvimi, nesi (aylar arasında düzeltme) uygulaması ve İslam takvimine geçiş gibi konular da yer alır. Bu bölümler, takvimlerin karşılaştırmalı tarihini sunar.
Tahkîk mâ li’l-Hind’de Hint dili, harf sistemi, dinî inançlar, tenasüh anlayışı, bilim, astronomi, coğrafya ve toplumsal sınıflar (kast) ayrı bölümlerde anlatılır. Bîrûnî, Hint felsefesini anlatırken Patañjali’nin Yoga ve Bhagavad Gita gibi metinlerden aktarmalar yapar. Hint bilginlerinin Yunan düşüncesiyle benzer yönlerine dikkat çeker. Bu nedenle eser, karşılaştırmalı kültür araştırmalarının erken örneklerinden sayılır.
el-Kānûnü’l-Mes’ûdî’de on bir makalede trigonometri, takvim, yıldız konumları, güneş, ay ve gezegen hareketleri ile coğrafi koordinatlar ele alınır. Bîrûnî, bu eserde yeryüzünün yarıçapını ve şehirlerin koordinatlarını da verir. Eserdeki yıldız kataloğu ve tabloları, sonraki astronomi çalışmalarında kullanıldı.
Eserlerin Dili ve Üslubu
Bîrûnî’nin üslubu açık ve sistemli olup tekrarlardan kaçınır. Kaynaklarını belirtir ve bilgilerin güvenilirliği hakkında yorum yapar. Eserlerinin çoğu Arapçadır, ancak Farsçaya aktarılan nüshalar da vardır. Bu üslup, onun bilim insanı kimliğini gösteren bir özelliktir.
Kayıp Eserler ve Yayın Çalışmaları
Bîrûnî’nin listesindeki eserlerin büyük kısmı günümüze ulaşmamıştır. Örneğin gezegenler ve yıldızlar üzerine, Hârizm tarihi üzerine ve Mani dinine dair kitapları kayıptır. Hârizm tarihi hakkındaki eserin kaybı, bölge tarihi açısından büyük bir boşluk yaratmıştır. Günümüze ulaşan eserlerin yayımı 19. ve 20. yüzyıllarda Sachau, Hindistan’daki Haydarabad Dairetü’l-Maârif ve İran-Rusya akademik çevrelerince yapıldı. Haydarabad’daki neşirler özellikle el-Kānûnü’l-Mes’ûdî için temel kaynak oldu.
Türkçede Bîrûnî’nin eserlerinden en çok bilinenler Tahkîk mâ li’l-Hind çevirisi ve Âsâr-ı Bâkiye çevirisidir. Ayrıca akademik makalelerde diğer eserlerinden bölümler tanıtılmıştır. Bîrûnî çalışmalarında en önemli güçlük, metinlerin teknik terminolojisinin anlaşılması ve yazmaların dağınıklığıdır.
Sıkça Sorulan Sorular
Bîrûnî kaç eser verdi?
Kendi hazırladığı listede yüz yirmiden fazla eser kayıtlıdır; bunların birçoğu kayıptır.
Tahkîk mâ li’l-Hind nedir?
Bîrûnî’nin Hindistan’ın inanç, felsefe ve bilim hayatını anlattığı, yaklaşık 1030’da tamamlanan eseridir.
el-Kānûnü’l-Mes’ûdî nedir?
Gazneli Mes’ud’a ithaf edilmiş, astronomi, trigonometri ve coğrafya konularını kapsayan ansiklopedik bir eserdir.
et-Tefhîm hangi amaçla yazıldı?
Astronomi ve matematiğe giriş niteliğinde, soru-cevap biçiminde yazılmış bir ders kitabıdır.
Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: · Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi, "Bîrûnî" maddesi; Bîrûnî, el-Âsâru'l-bâkıye; Bîrûnî, Fihrist-i Kütübi Muhammed b. Zekeriyyâ er-Râzî
İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular
80 sorunun tamamı →Bu içerik faydalı oldu mu?
Geri bildiriminiz içeriklerimizi geliştirmemize yardım eder.
Kaynakça
- TDV İslâm Ansiklopedisi, "Bîrûnî" maddesi
- Bîrûnî, el-Âsâru'l-bâkıye
- Bîrûnî, Fihrist-i Kütübi Muhammed b. Zekeriyyâ er-Râzî
Genel kaynaklarımız için Kaynakça sayfasına bakınız. Fetva için: Diyanet İşleri Başkanlığı, Alo 190.