İbn Rüşd Eserleri: Başlıca Kitapları ve Muhtevaları

Bu yazıda öğrenecekleriniz

Aristo Şerhleri
Felsefe ve Din İlişkisine Dair Eserler
Fıkıh ve Tıp Eserleri

İbn Rüşd’ün (1126 – 1198) eserleri üç ana grupta toplanır: Aristo’nun kitaplarına yazdığı küçük, orta ve büyük şerhler, felsefe-din ilişkisi ve Gazzâlî’ye cevap niteliğindeki risaleler, fıkıh ve tıp eserleri. Bunların en bilinenleri Tehâfütü’t-tehâfüt, Faslü’l-makâl, Bidâyetü’l-müctehid ve Külliyyât fi’t-tıb’dır, bu yazılar hem İslam dünyasında hem Latin Avrupa’sında farklı biçimlerde okunmuş ve tartışılmıştır.

Aristo Şerhleri

İbn Rüşd, Aristo’nun neredeyse bütün kitaplarına şerh yazdı. Şerhler üç tür olarak düzenlenir: Özet niteliğinde “câmi”, orta uzunlukta “telhîs” ve satır satır açıklayan “tefsîr” (büyük şerh). Büyük şerhler Latince’de büyük yankı yarattı ve İbn Rüşd, “Şârih” (Commentator) lakabıyla anıldı. Aristo’nun Fizik, Metafizik, Ruh Üzerine, Gök Üzerine ve mantık kitapları şerh edildi. Aristo’nun Metafiziği üzerindeki büyük şerhi ve Ruh Üzerine şerhi özellikle bilinir. Şerhlerin Arapça asıllarının bir kısmı kaybolmuş, Latince ve İbranice çevirilerle günümüze ulaşmıştır.

Felsefe ve Din İlişkisine Dair Eserler

Faslü’l-makâl: Şeriat ile hikmet (felsefe) arasındaki bağın incelendiği kısa bir risale; felsefe yapmanın dinen meşruiyetini ele alır.
el-Keşf an menâhici’l-edille: Kelâm delillerinin eleştirisi ve inanç esasları için delil yöntemleri üzerine.
Tehâfütü’t-tehâfüt: Gazzâlî’ye cevap; yirmi meselenin tek tek ele alındığı eser. Ayrıntı için Gazzâlî ile İbn Rüşd tartışması yazısına bakılabilir.

İbn Rüşd bu eserlerde halk ile seçkinlerin farklı delil türlerine ihtiyaç duyduğunu, felsefenin kapsamlı delillerinin herkese açık bir ortamda tartışılmamasını savunur. Bu görüş, çağdaş araştırmalarda “çifte hakikat” iddiasıyla karıştırılmamalıdır; İbn Rüşd hakikatin tek olduğunu savunur.

Fıkıh ve Tıp Eserleri

Bidâyetü’l-müctehid ve nihâyetü’l-muktesid, mezhepler arası fıkıh ihtilaflarını ve gerekçelerini karşılaştırmalı olarak ele alan, günümüzde de okunan bir eserdir. Mâlikî mezhebine mensup bir kadı olan İbn Rüşd, burada farklı mezheplerin delillerini tarafsız biçimde sunar. Tıp alanındaki el-Külliyyât fi’t-tıb (Kolliget), tıbbın genel ilkelerini ele alan geniş bir eserdir. İbn Sînâ’nın el-Kānûn’u ile birlikte okunması amacıyla yazıldığı söylenir; Endülüslü hekim İbn Zühr’ün et-Teysîr adlı eseri ile birlikte okunması amaçlandığı, böylece genel ilkeler ile uygulamalı tıbbın tamamlanacağı belirtilir. Endülüs tıp geleneği için Zehrâvî maddesine de bakılabilir.

Nüshalar ve Çeviriler

İbn Rüşd’ün eserlerinin Arapça asılları kısmen kaybolduğundan, Latince ve İbranice çeviriler önem taşır. 13. yüzyılda Michael Scot gibi çevirmenler şerhleri Latinceye çevirdi. Avrupa’da “Averroizm” adıyla anılan düşünce akımı bu çeviriler üzerinden gelişti. Modern dönemde Arapça metinlerin tahkikli neşirleri yapılmış, Türkçeye Faslü’l-makâl ve Tehâfüt gibi eserler çevrilmiştir.

Değerlendirme

İbn Rüşd’ün İslam dünyasındaki etkisi sınırlı kalırken Latin dünyasında geniş yankı uyandırması, bilim ve felsefe tarihinin ilginç yönlerinden biridir. Daha geniş değerlendirme için İslam felsefesinin doğuşu yazısına, öncülleri için İbn Sînâ eserleri ve Fârâbî eserleri maddelerine, aynı yüzyılın diğer büyük düşünürü için İbn Haldûn eserleri yazısına bakılabilir.

Seçilmiş Eserlerin İçeriğine Yakından Bakış

Faslü’l-makâl, şeriatın felsefe yapmayı emredip emretmediği sorusuyla başlar. İbn Rüşd, Kur’an’daki “düşünün, ibret alın” anlamına gelen ayetlere dayanarak akli düşünmenin dinen meşru, hatta bazı kişiler için vacip olduğunu savunur. Ardından ayetlerin zahir ve bâtın anlamları ile te’vilin ilkesini tartışır; te’vilin ancak burhan ehline ait olduğunu, halka açık anlatımın ise yanlış anlamalara yol açabileceğini söyler. Bu sebeple te’vilin halk kitlelerine anlatılmaması gerektiğini ileri sürer.

Tehâfütü’t-tehâfüt’te Gazzâlî’nin her bir meselesi için önce Gazzâlî’nin sözleri aktarılır, sonra İbn Rüşd cevabını verir. İbn Rüşd bazı meselelerde Gazzâlî’ye haklılık payı tanır, bazılarında ise İbn Sînâ’nın görüşlerini de eleştirir. Bu durum, onun Aristo’ya İbn Sînâ’dan daha sadık kalmak istediğini gösterir. Eserdeki nedensellik tartışması, bilim felsefesi açısından özellikle ilgi çeker.

Bidâyetü’l-müctehid ise abdestten miras hukukuna kadar fıkhın hemen her bölümünde mezhep ihtilaflarını sebepleriyle verir. Örneğin bir meselede farklı imamların neden farklı hükümlere vardığı, delillerin yorumlanma biçiminden kaynaklanır. Bu karşılaştırmalı yaklaşım, kitabı günümüzde de fıkıh eğitiminde kullanışlı kılar. Kitabın Türkçe çevirisi de yaygındır.

Latin Dünyasında Yankısı

İbn Rüşd’ün şerhleri Paris Üniversitesi’nde okutuldu. Siger de Brabant gibi hocalar onun yorumlarına dayandı; Thomas Aquinas ise eleştirel cevaplar yazdı. 1270 ve 1277’de Paris’te yapılan bazı yasaklar bu tartışmanın bir yansımasıdır. Bu olaylar, felsefe ile teolojinin Avrupa’da da benzer gerilimler yaşadığını gösterir.

İbn Rüşd’ün eserlerinin Arapça asıllarının kaybolması, onun düşüncesinin Latin ve İbrani çevirilerle yaşamasına yol açan ilginç bir tarihî süreçtir.

İbn Rüşd’ün Aristo şerhlerinde izlediği yöntem, metne sadık kalma çabası nedeniyle sonraki felsefe tarihçileri tarafından özellikle takdir edilmiştir.

Sıkça Sorulan Sorular

İbn Rüşd’ün en önemli eserleri hangileridir?

Aristo şerhleri, Tehâfütü’t-tehâfüt, Faslü’l-makâl, Bidâyetü’l-müctehid ve el-Külliyyât fi’t-tıb en önemli eserleridir.

Bidâyetü’l-müctehid nedir?

Mezhepler arası fıkıh ihtilaflarını gerekçeleriyle karşılaştırmalı olarak ele alan fıkıh eseridir.

İbn Rüşd neden “Şârih” diye anılır?

Aristo’nun eserlerine yazdığı geniş şerhler nedeniyle Latin dünyasında Commentator (Şârih) lakabıyla anılmıştır.

Faslü’l-makâl ne anlatır?

Şeriat ile felsefe arasındaki ilişkiyi ve felsefe yapmanın dinen meşruiyetini ele alan kısa bir risaledir.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 28 Ağustos 2026 · Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi, "İbn Rüşd" maddesi; İbn Rüşd, Tehâfütü't-tehâfüt; İbn Rüşd, Bidâyetü'l-müctehid

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

Bu içerik faydalı oldu mu?

Geri bildiriminiz içeriklerimizi geliştirmemize yardım eder.

Bu içerik nasıl hazırlandı? →