Hârizmî Eserleri: Başlıca Kitapları ve Muhtevaları

Bu yazıda öğrenecekleriniz

Cebir Kitabı
Hint Rakamlarıyla Hesap Kitabı
Astronomi: Zîc

Hârizmî’nin (yaklaşık 780 – 850) bilinen başlıca eserleri; cebir kitabı el-Muhtasar fî hisâbi’l-cebr ve’l-mukâbele, Hint rakamlarıyla hesabı anlatan kitabı, astronomi cetveli (Zîc), coğrafya eseri Sûretü’l-arz ve yahudi takvimi ile alet çalışmalarıdır. Bunların bir kısmı yalnızca Latince çevirilerle bilinir, bu eserlerin bir kısmı yalnızca Latince çevirileriyle günümüze ulaşmıştır.

Cebir Kitabı

Hârizmî’nin en ünlü eseri olan cebir kitabı, Halife Me’mûn’a ithaf edildiği aktarılan kısa bir ders kitabıdır. Üç ana bölümden oluşur: Denklemler ve çözüm yöntemleri, geometrik ölçümler ve miras hesapları. Birinci ve ikinci dereceden denklemlerin altı tipi ele alınır ve her biri için çözüm ve geometrik ispat verilir. Kitap, Arapça asıl nüshası Oxford’da bulunan bir yazmayla bilinir; 12. yüzyılda Robert of Chester ve Gerard of Cremona Latinceye çevirdi. Eserin içeriği ve etkisi için Hârizmî kimdir yazısına ve Hârizmî’nin katkıları bölümüne bakılabilir.

Hint Rakamlarıyla Hesap Kitabı

Hint rakamlarıyla toplama, çıkarma, çarpma, bölme ve kesirleri anlatan bu kitap, Arapça aslı kayıp olmakla birlikte Latince çeviriyle (“Algoritmi de numero Indorum”) bilinir. Latince nüsha Cambridge Üniversitesi Kütüphanesi’ndedir. Kitabın Avrupa’da ondalık basamak sisteminin tanıtımı açısından rolü büyüktür. Metnin Latince çevirisi sırasında eklemeler yapılmış olabileceği de akademik tartışma konusudur.

Astronomi: Zîc

Hârizmî’nin Zîci (es-Sindhind zîci olarak da anılır), Hint astronomisinin (Sindhind) esaslarına dayanan ve Batlamyus geleneğinden de unsurlar taşıyan bir tablo kitabıdır. Güneş, ay ve gezegenlerin konumlarını hesaplamayı sağlayan tablolar içerir. Zîc’in Arapça aslı kısmen günümüze ulaşmıştır; Endülüs’te Mesleme el-Mecrîtî tarafından düzeltilmiş hâli Latince çevrilmiştir. Bu eser, daha sonra Uluğ Bey’in zîci gibi eserlere uzanan zîc geleneğinin başlangıç halkalarındandır.

Coğrafya: Sûretü’l-arz

Yeryüzünün şeklini anlatan bu eser, şehirlerin, dağların, denizlerin, nehirlerin ve adaların koordinat listelerini içerir. Batlamyus’un Coğrafya’sına dayanır; fakat Akdeniz’in uzunluğu gibi konularda düzeltmeler yapar. Eserin tek tam nüshası Strasbourg’da bulunur. Bu çalışma, sonraki İslam coğrafya yazımının sayısal temelini oluşturdu. Daha sonra Pîrî Reis ve Yâkūt gibi coğrafyacılar bu geleneğe farklı yönlerden katıldı.

Diğer Çalışmalar

Kitâbü’t-Târîh: Tarih üzerine, kayıp bir eser; sonraki tarihçilerin atıflarından bilinir.
Yahudi takvimi üzerine risale: Yahudi takviminin hesabını anlatan kısa metin.
Astrolab ve güneş saati üzerine risaleler: Alet yapımı ve kullanımı konusunda kısa metinler.

Nüshalar ve Yayınlar

Hârizmî’nin eserleri, 19. yüzyılda Frederic Rosen’in cebir kitabını İngilizceye çevirmesiyle modern bilim dünyasında tanındı. 20. yüzyılda Sezgin’in bibliyografyası ve Kennedy gibi araştırmacıların zîc çalışmaları, metinlerin daha doğru yorumlanmasını sağladı. Eserlerin bir kısmının Hârizmî’ye atfedilmesi konusunda, özellikle Latince çevirilerde, değişiklikler olup olmadığı tartışılır. Bu nedenle metinleri okurken orijinal Arapça nüshalar ve Latince tercümeler arasındaki farklar dikkate alınmalıdır. Aynı dönemde yazan Kindî eserleri ile karşılaştırma yapılabilir.

Seçilmiş Eserlerin İçeriğine Yakından Bakış

Cebir kitabında örnek problemler gerçek hayat durumlarından alınır: Bir mal paylaşımı, bir arazi alanı, bir miras dağıtımı. Örneğin “bir mal ile kökü onu bulsa” şeklinde bir denklem verilir ve çözümü adım adım anlatılır. Çözümler önce kelimelerle, ardından kare ve dikdörtgen çizimleriyle gösterilir. Eserin ikinci kısmı alan ve hacim hesaplarına, üçüncü kısmı ise vasiyet ve miras paylaşımı problemlerine ayrılmıştır. Bu üçüncü bölüm, hukuk ihtiyaçlarına doğrudan cevap verir.

Sûretü’l-arz’da şehirler enlem ve boylam çiftleriyle sıralanır, bölgelere göre gruplandırılır. Kitap yedi iklime göre düzenlenmiş; ayrıca dağ, deniz ve ada listeleri vardır. Eserle birlikte bir de harita hazırlandığı belirtilir; ancak harita günümüze ulaşmamıştır. Eser, daha sonra yazılan coğrafya kitapları için hesap temeli sağlamıştır.

Zîc’in girişinde takvim hesapları ve gezegen elemanları verilir. Kitap, Hint astronomisi geleneğinden gelen yöntemlerle hazırlanmıştır. Sonradan Endülüs’te yapılan düzeltmelerle Latinceye aktarılmıştır. Bu tablolar, orta çağ Avrupa’sında astronomi hesaplarının temelini oluşturmuştur.

Metin Tarihi Sorunları

Hârizmî’nin bazı eserleri, farklı nüshalarda farklı biçimlerde gelmiştir. Cebir kitabının Arapça metni ve Latince çevirileri arasında farklar bulunur; bu farklar, çevirmenlerin eklemelerinden kaynaklanmış olabilir. Ayrıca Hârizmî’ye atfedilen bazı yazılar, başka bilginlere ait olabilir. Bu nedenle metin eleştirisi bu alandaki en önemli araştırma konularından biridir.

Hârizmî’nin eserlerinin kaderi, bilimsel metinlerin farklı diller ve kültürler arasında nasıl dolaştığını ve dönüştüğünü gösteren iyi bir örnektir.

Hârizmî’ye atfedilen eserlerin tam bir listesi için Fuat Sezgin’in bibliyografyası ve Toomer’in Dictionary of Scientific Biography maddesi temel başvuru kaynaklarıdır. Bu kaynaklar, hangi eserin Arapça, hangisinin yalnızca Latince bilindiğini ayrı ayrı gösterir.

Bu eserlerin tarihi, bilimsel bilginin kuşaklar ve diller arasında aktarımının güzel bir örneğidir.

Sıkça Sorulan Sorular

Hârizmî’nin en önemli eseri hangisidir?

Cebir bilimine adını veren el-Muhtasar fî hisâbi’l-cebr ve’l-mukâbele en önemli eseridir.

Hint hesabı kitabının Arapça aslı var mı?

Hayır. Arapça aslı kayıptır; kitap Latince çevirisiyle bilinir.

Sûretü’l-arz neyi anlatır?

Yeryüzünün şeklini, şehir, dağ, deniz ve nehirlerin koordinat listelerini içeren coğrafya eseridir.

Hârizmî’nin Zîc’i neden önemlidir?

Hint astronomisine dayanan tablolarıyla İslam dünyasında zîc geleneğinin başlangıç eserlerinden biri olduğu için önemlidir.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 16 Ağustos 2026 · Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi, "Hârizmî" maddesi; Hârizmî, el-Muhtasar fî hisâbi'l-cebr ve'l-mukâbele; Fuat Sezgin, Geschichte des arabischen Schrifttums

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

Bu içerik faydalı oldu mu?

Geri bildiriminiz içeriklerimizi geliştirmemize yardım eder.

Bu içerik nasıl hazırlandı? →