Yâkūt el-Hamevî Eserleri: Başlıca Kitapları ve Muhtevaları

Bu yazıda öğrenecekleriniz

Mu'cemü'l-Büldân
Mu'cemü'l-Üdebâ
Diğer Eserleri

Yâkūt el-Hamevî’nin (1179 – 1229) başlıca eserleri Mu’cemü’l-büldân (coğrafya sözlüğü), Mu’cemü’l-üdebâ (edip biyografileri sözlüğü) ve el-Müşterek vaz’an ve’l-müftarak sak’an (aynı yazılışlı yer adları sözlüğü) adlı çalışmalarıdır. Bunlar alfabetik sözlük düzeniyle yazılmış, kaynak değeri yüksek derlemelerdir. Her ikisi de alfabetik sözlük düzeniyle yazılmış değerli kaynaklardır.

Mu’cemü’l-Büldân

1224’te tamamlanan Mu’cemü’l-büldân, yerleşim yerleri, dağlar, nehirler, adalar ve bölgeleri alfabetik sırayla anlatan büyük bir sözlüktür. Eser beş ciltlik modern baskılarda yayımlanmıştır ve on iki binden fazla madde içerdiği söylenir. Giriş bölümünde yerküre, iklimler, ölçü birimleri ve coğrafya bilgisi verilir. Her maddede yer adının doğru okunuşu, konumu, tarihi, o yerde yaşamış kişiler ve o yerle ilgili şiirler yer alır. Yâkūt, bazı maddelerde “gördüm” diyerek kendi gözlemini ayırır. Yazarın hayatı için Yâkūt el-Hamevî kimdir yazısına bakılabilir.

Mu’cemü’l-Üdebâ

Mu’cemü’l-üdebâ (İrşâdü’l-erîb ilâ ma’rifeti’l-edîb), dilciler, şairler, tarihçiler, kâtipler ve edebiyatçıların biyografilerini içerir. Yaklaşık 1226’da tamamlanmıştır. Eserde yaklaşık yüzlerce bilginin doğum yeri, hocaları, eserleri ve ölüm tarihi anlatılır; kaybolmuş eserlerin adlarını koruması bakımından önemlidir. Bu çalışma, İbnü’n-Nedîm’in fihristi geleneğinin devamı olarak değerlendirilebilir.

Diğer Eserleri

el-Müşterek vaz’an ve’l-müftarak sak’an: Yazılışı aynı fakat okunuşu veya yeri farklı coğrafi adlar üzerine kısa sözlük.
el-Mübdea ve’l-münşe: Tarih alanında kayıp eser.
Kitâbü’d-Düvel: Hanedanlar tarihi üzerine kayıp çalışma.
Kitâbü’l-Müşâkele: Dilbilgisi ve benzeşim üzerine kısa metin (aidiyeti kesin değildir).

Kayıp ve şüpheli eserler, Yâkūt’un külliyatını belirlemede dikkat gerektirir.

Kaynakları

Yâkūt’un kaynakları arasında Arap coğrafyacıları, tarihçileri, şairler ve gezginler vardır. Bunlar arasında Mesudi, İbn Havkal, İstahrî ve Belâzürî gibi isimler sayılabilir. Merv kütüphanelerinde çalıştığı yıllarda edindiği kitaplar, eseri zenginleştirdi. Yâkūt, kaynaklarını sıklıkla belirtir ve çelişkili bilgileri yan yana verir. Böylece okuyucu, farklı rivayetleri karşılaştırabilir. Bu özellik eserin hem güçlü hem de dağınık yönünü oluşturur.

Nüshalar ve Neşirler

Mu’cemü’l-büldân’ın yazmaları Paris, Berlin, İstanbul ve Kahire gibi merkezlerdedir. Ferdinand Wüstenfeld’in 1866-1873 yıllarında yaptığı Leipzig neşri uzun süre standart baskı oldu; Beyrut’ta yapılan baskılar yaygın kullanılır. Mu’cemü’l-üdebâ’nın İhsan Abbas ve D. S. Margoliouth neşirleri tanınır. Türkçeye bölümler hâlinde çevrilmiştir. Daha kapsamlı değerlendirme için Yâkūt el-Hamevî’nin katkıları yazısına ve gezi geleneği için İbn Battûta eserleri maddesine bakılabilir.

Seçilmiş Eserlerin İçeriğine Yakından Bakış

Mu’cemü’l-büldân’ın girişinde Yâkūt, coğrafyanın tanımı, dünyanın şekli, iklimler, yer adlarının türleri (köy, kasaba, şehir), mesafe ve ölçü birimleri, ay ve yıl hesapları gibi konuları anlatır. Ardından kitabın yazılış amacını ve kaynaklarını belirtir. Yer adları alfabetik sıralanırken, her harf için ayrı bir bölüm açılır. Bir şehir maddesinde şehrin adının kökeni, konumu, hangi bölgeye bağlı olduğu, halkı, ürünleri, ünlü kişileri ve bazen o şehre dair şiirler yer alır.

Örneğin Anadolu hakkındaki maddelerde Selçuklu dönemine ait bilgiler bulunur; Konya, Kayseri ve Sivas gibi şehirler tanıtılır. Bu maddeler, 13. yüzyıl Anadolu’sunun tarihî coğrafyası için kaynak değeri taşır. Aynı şekilde Bağdat, Dımaşk, Halep ve Kahire maddeleri de şehirlerin o dönemdeki durumunu yansıtır.

Mu’cemü’l-üdebâ’da biyografiler alfabetik sıralanır, her biri için doğum yeri, hocaları, öğrencileri, eserleri ve ölüm tarihi bilgisi verilir. Yâkūt, bazı biyografilerde şiirlerden örnekler ekler. Bu sayede edebiyat tarihine ait birçok bilgi korunmuştur. Eser, İslam edebiyatı tarihi için önemli bir başvuru kaynağıdır.

Eserlerin Sonraki Kullanımı

Yâkūt’un kitapları sonraki yüzyıllarda Zekeriyyâ el-Kazvînî, Ebü’l-Fidâ ve Kâtip Çelebi tarafından kaynak olarak kullanıldı. Osmanlı’da coğrafya yazarları da bu eserden yararlandı. Modern dönemde de tarihçiler ve coğrafyacılar, yer adlarını ve şehirlerin tarihini araştırırken ona başvurur.

Yazılış Bağlamı ve Sunuluşu

Yâkūt, Mu’cemü’l-büldân’ı Moğol istilasından kaçıp Musul ve Halep çevresine yerleştiği yıllarda tamamladı. Eseri, Halep’te Eyyûbî vezirlerinden Kıftî’ye ithaf ettiği, onun himayesinde çalıştığı aktarılır. Bu dönemde Yâkūt, geride bıraktığı doğu şehirlerinin hafızasını korumak istediğini hissetmiş olabilir. Mu’cemü’l-üdebâ’yı da aynı vezirin isteği üzerine yazdığı bildirilir. Bu bilgiler, sonraki kaynaklardaki aktarımlara dayanır.

Eserlerin Özetleri ve Devamları

Yâkūt’un eserlerinin kısaltmaları ve özetleri sonraki yüzyıllarda yapıldı. Mu’cemü’l-büldân’ın bir özeti Safiyyüddîn el-Bağdâdî tarafından Merâsıdü’l-ıttılâ’ adıyla hazırlandı. Bu özet, esere ulaşmakta zorlanan okuyucular için pratik bir araç oldu. Ayrıca Mu’cemü’l-üdebâ üzerine zeyiller ve ek çalışmalar yapıldı. Bu durum, eserlerin geniş bir okur kitlesine hitap ettiğini gösterir.

Eserlerin Okuyucuya Sunduğu Olanaklar

Mu’cemü’l-büldân’ı kullanan bir okuyucu, bir yer adını aratarak orada yaşamış bilginleri, o yerle ilgili şiirleri ve tarihî olayları kolayca bulabilir. Bu özellik, eseri tarih, edebiyat ve dilbilim araştırmalarında ortak bir indeks gibi işlevli kılar. Mu’cemü’l-üdebâ ise bir kişinin hangi eserleri yazdığını ve hangi hocalardan ders aldığını öğrenmek isteyenler için başlangıç noktasıdır. İki eser birlikte kullanıldığında yer ve kişi bilgisi birbirini tamamlar.

Sıkça Sorulan Sorular

Yâkūt’un en önemli eseri hangisidir?

1224’te tamamlanan Mu’cemü’l-büldân adlı coğrafya sözlüğüdür.

Mu’cemü’l-üdebâ ne içerir?

Edip, şair, dilbilgini ve tarihçilerin biyografilerini içeren sözlüktür.

Mu’cemü’l-büldân kaç madde içerir?

On iki binden fazla madde içerdiği belirtilir.

Mu’cemü’l-büldân’ı kim yayımladı?

19. yüzyılda Ferdinand Wüstenfeld’in Leipzig neşri uzun süre standart baskı olmuştur.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 11 Ağustos 2026 · Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi, "Yâkūt el-Hamevî" maddesi; Yâkūt el-Hamevî, Mu'cemü'l-büldân; Yâkūt el-Hamevî, Mu'cemü'l-üdebâ

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

Bu içerik faydalı oldu mu?

Geri bildiriminiz içeriklerimizi geliştirmemize yardım eder.

Bu içerik nasıl hazırlandı? →