Yâkūt el-Hamevî Kimdir? Hayatı, Eserleri ve Düşüncesi

Bu yazıda öğrenecekleriniz

Hayatı
Mu'cemü'l-büldân
Mu'cemü'l-üdebâ ve Diğer Çalışmaları

Yâkūt el-Hamevî (Şihâbüddîn Ebû Abdillâh Yâkūt b. Abdillâh er-Rûmî, 1179 – 1229), Bizans kökenli bir köleyken bilgin olmuş coğrafyacı ve biyografi yazarıdır. Dünyanın yerleşim yerlerini alfabetik sıralayan Mu’cemü’l-büldân adlı eseri, orta çağ İslam coğrafyasının en kapsamlı sözlüğüdür, ayrıca Moğol istilası öncesindeki kütüphanelerden yararlanmış önemli bir kaynak derleyicisidir.

Hayatı

Yâkūt, 1179 yılında Bizans topraklarında doğdu; küçükken esir düşerek Bağdat’a getirildi ve köle olarak satıldı. “Rûmî” nisbesi bu kökenini, “Hamevî” nisbesi ise onu satın alan tüccar Askar b. Ebî Nasr el-Hamevî’ye bağlılığını gösterir. Efendisi, kendisine okuma yazma ve hesap öğretti ve ticaret işlerinde çalıştırdı. Yâkūt bu sayede ticaret seyahatleri yaptı: Basra, Umman’daki Kiş adası ve Suriye gibi yerlere gitti. Efendisinden ayrıldıktan sonra azat edildiği, sonra bir süre kitap istinsahı ve kitapçılık yaptığı aktarılır.

Daha sonraki yıllarda Horasan’a, özellikle Merv şehrine gitti ve oradaki zengin kütüphanelerden yararlandı. Merv’de bulunduğu sırada (1219-1220 civarı) Moğol istilası başladı, şehir ve kütüphaneler tahrip oldu. Yâkūt kaçarak Musul ve Halep çevresine yerleşti. Bu dönemde yazdığı eserleri tamamladı ve 1229’da Halep’te vefat etti. Doğum ve ölüm tarihleri kaynaklarda küçük farklılıklarla aktarılır.

Mu’cemü’l-büldân

1224 yılında tamamladığı Mu’cemü’l-büldân (Ülkeler Sözlüğü), yerleşim yerleri, nehirler, dağlar, adalar ve bölgeleri alfabetik sırayla ele alan ansiklopedik bir coğrafya sözlüğüdür. Girişte coğrafya, yer şekilleri, iklim, günlük hayat ve ölçü birimleri gibi konular hakkında bilgi verir. Eser, Arap ve Fars dünyasının yanı sıra Anadolu, Hint ve Orta Asya yerleşimleri hakkında da geniş malzeme içerir. Her madde yerin adının doğru okunuşunu, konumunu, tarihini, önemli kişilerini ve yazılı kaynaklardaki geçişini verir.

Yâkūt, madde yazarken hem kitaplardan hem de kişisel gözlemlerinden yararlanmıştır. Kullandığı kaynaklar arasında geçmiş coğrafyacıların eserleri, şiirler, hadis kitapları ve tarihî kayıtlar vardır. Bu geniş derleme, kaybolan birçok eserden alıntı yapılmasını sağladığı için kaynak değeri taşır. Eserin kapsamı için Yâkūt el-Hamevî eserleri maddesine bakılabilir.

Mu’cemü’l-üdebâ ve Diğer Çalışmaları

Mu’cemü’l-üdebâ (İrşâdü’l-erîb): Edip, şair, dil bilgini ve tarihçilerin biyografilerini içeren geniş sözlük.
el-Müşterek vaz’an ve’l-müftarak sak’an: Aynı yazılışa sahip ama farklı yerleri gösteren coğrafi adlar üzerine eser.
Kitâbü’l-Mübdea ve’l-münşe: Tarih alanında yazdığı kayıp bir eser.

Yöntemi ve Dünya Görüşü

Yâkūt’un coğrafya anlayışı, bölge adlarının imlası ve telaffuzuna ayrı bir önem verir. Yer adlarının yanlış okunması hem yer bilgisini hem şiirleri ve kayıtları bozacağı için, her maddenin başında harekeleri belirtir. Bu titizlik, filolojik bir yaklaşımı gösterir. Ayrıca Yâkūt, gezip gördüğü yerleri ayrı bir vurguyla yazar ve bunu “bizzat gördüm” kaydıyla belirtir. Şehirlerin Moğol istilası sırasında yıkımını da yazıya geçirmesi, tarih belgesi olarak ayrı bir değer taşır.

Önceki ve Sonraki Coğrafyacılarla İlişkisi

Yâkūt’un çalışması, daha önceki coğrafya yazarlarının birikimi üzerine kuruludur. Bunlar arasında Mesudi ve İbn Havkal gibi isimler sayılabilir. Yâkūt’tan sonra gelen İbn Battûta ise yeni bir tür, yani kişisel seyahat anlatısı kullanır. Yâkūt’un sözlüğü ile İbn Battûta’nın seyahatnamesi birbirini tamamlar. Yâkūt’un daha geniş değerlendirmesi için Yâkūt el-Hamevî’nin katkıları yazısına bakılabilir.

Eserin Dili ve Kullanım Alanı

Mu’cemü’l-büldân, yalnızca coğrafya meraklıları için değil, şiir okuyan, hadis rivayetlerini inceleyen ve tarihî olaylarla yer adlarını eşleştirmek isteyen herkes için bir başvuru kaynağıdır. Yâkūt’un maddeleri, yer adlarına bağlı hikâyeleri, o yerde yetişen bilginleri ve ürünleri bir arada verir. Örneğin bir şehir maddesinde şehrin kuruluş efsanesi, ünlü kişileri ve meşhur bir şiir dizesi birlikte yer alabilir. Bu yapı, eseri hem coğrafya hem kültür ansiklopedisi yapar.

Yâkūt’un üslubu sade ve açıktır; gereksiz süsten kaçınır, bilgiyi doğrudan verir. Bazı maddelerde farklı rivayetleri yan yana koyarak okuyucunun kendi yargısına bırakır. Bu özelliği, onu hem güvenilir hem de eleştirel bir derleyici kılar. Eserin yazılışında Moğol tehdidinin gölgesi vardır: Yâkūt, bazı şehirlerin yıkılmasından sonra onların son görkemli hâlini kaydetme ihtiyacı duymuş olabilir, bu da eserine ayrı bir tarihî değer katar.

Köleden Bilgine

Yâkūt’un hayat hikâyesi, orta çağ İslam toplumunda köleliğin bilgiye erişimi mutlaka engellemediğini gösteren dikkat çekici bir örnektir. Efendisi ona hesap ve yazı öğretti, ticari seyahatlerde yanında götürdü; Yâkūt ise azat edildikten sonra kendi bilgi yolunu çizdi. Bu hikâye, İslam toplumunda azat edilmiş kişilerin (mevâlî) ilim hayatında önemli yer tuttuğunu gösteren birçok örnekten biridir. Yine de ayrıntılar, kaynaklarda farklı yönleriyle aktarılır.

Sıkça Sorulan Sorular

Yâkūt el-Hamevî kimdir?

Bizans kökenli, köle olarak Bağdat’a getirilmiş, sonra ünlü bir coğrafyacı ve biyografi yazarı olan 13. yüzyıl bilginidir.

Mu’cemü’l-büldân nedir?

Yerleşim yerlerini, nehirleri, dağları ve bölgeleri alfabetik sırayla anlatan, 1224’te tamamlanmış büyük bir coğrafya sözlüğüdür.

Yâkūt Moğol istilasını yaşadı mı?

Evet. Merv’de bulunduğu sırada Moğol istilası başladı ve kaçarak Musul ile Halep çevresine yerleşti.

Yâkūt’un diğer önemli eseri nedir?

Edip, şair ve bilginlerin biyografisini içeren Mu’cemü’l-üdebâ en bilinen diğer eseridir.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 20 Eylül 2026 · Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi, "Yâkūt el-Hamevî" maddesi; Yâkūt el-Hamevî, Mu'cemü'l-büldân; Yâkūt el-Hamevî, Mu'cemü'l-üdebâ

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

Bu içerik faydalı oldu mu?

Geri bildiriminiz içeriklerimizi geliştirmemize yardım eder.

Bu içerik nasıl hazırlandı? →