Kaşgarlı Mahmud Kimdir? Hayatı, Eserleri ve Düşüncesi

Bu yazıda öğrenecekleriniz

Hayatı
Divânü Lügâti't-Türk
Dünya Haritası

Kaşgarlı Mahmud (Mahmûd b. Hüseyin b. Muhammed, 11. yüzyıl), Karahanlı döneminde yaşamış Türk dilbilimci ve bilgindir. 1072-1074 yıllarında Bağdat’ta Abbâsî Halifesi’ne sunduğu Divânü Lügâti’t-Türk adlı eseri, Türk dilinin bilinen ilk sözlüğü ve Türk boylarının dili, kültürü ve coğrafyası hakkında benzersiz bir kaynaktır.

Hayatı

Kaşgarlı Mahmud’un hayatı hakkında bilgiler çok sınırlıdır. Eserindeki ipuçlarına göre Karahanlı hanedanına mensup, soylu bir ailenin çocuğudur ve Issık Göl yakınlarındaki Barsgan’da doğmuştur. Babası Hüseyin, Barsgan’da yaşamış; Mahmud ise çocukluk ve gençliğinde Kaşgar’da yetişmiştir. Bu nedenle “Kaşgarlı” adıyla anılır. Eğitimini Kaşgar, Semerkant ve Buhara gibi merkezlerde aldığı, Arapçayı ve Türk lehçelerini iyi öğrendiği anlaşılır. Karahanlı hanedanı içinde yaşanan taht mücadeleleri nedeniyle Kaşgar’dan ayrılıp Bağdat’a gittiği, orada eserini hazırladığı kabul edilir.

Bağdat’ta Halife el-Muktedî-Biemrillah’a eserini sunduğu aktarılır. Kitabı sunma amacı, Türklerin gücünün arttığı bir dönemde Arap dünyasının bu halkın dilini öğrenmesini sağlamaktı. Ölüm tarihi bilinmemektedir; bir rivayete göre Kaşgar çevresindeki Opal köyünde defnedilmiştir. Mezarı bugün de bölgede ziyaret edilmektedir; ancak mezarın kimliğine dair tartışmalar vardır.

Divânü Lügâti’t-Türk

Eser, Arapça yazılmış bir sözlüktür; Türkçe sözcüklerin Arapça karşılıkları verilir. Yaklaşık 7500-8000 madde içerdiği belirtilir. Maddeler, Arapça sözlüklerdeki sistem gibi harf yapısına ve sözcüğün hece sayısına göre düzenlenmiştir. Her sözcüğün anlamı, kullanım örnekleri ve gerektiğinde şiir, atasözü ve deyimlerle desteklenir. Böylece eser sadece bir sözlük değil, aynı zamanda bir kültür ansiklopedisi niteliği taşır. Eserde yer alan dörtlükler (koşuklar), savaş ve doğa şiirleri, atasözleri, halk inançları ve boyların günlük hayatı hakkında bilgi verilir.

Kaşgarlı Mahmud, Türk lehçelerini karşılaştırmalı bir yöntemle ele alır; Oğuz, Kıpçak, Karluk ve diğer boyların farklı söyleyişlerini ayrıca kaydeder. Bu özellik, esere dilbilimsel açıdan paha biçilmez bir değer katar. Türkçenin sesbilgisi, biçimbilgisi ve söz dizimi üzerine yaptığı gözlemler, Türk dili tarihinin erken dönemi için temel bir kaynaktır.

Dünya Haritası

Divân’ın başında yer alan dairesel dünya haritası, Türk boylarının yaşadığı bölgeleri gösterir. Harita, kuzey yukarıda olacak şekilde değil, doğuyu üste alacak şekilde çizilmiştir. Üzerinde şehirler, dağlar, denizler ve Türk boylarının yerleşim yerleri işaretlidir. Harita, Orta Çağ Türk coğrafya bilgisi için benzersiz bir belge sayılır. Pîrî Reis’in dünya haritasından farklı olarak, Kaşgarlı’nın haritası Türk boylarının dağılımını göstermeyi amaçlar.

Eserin Bulunması ve Yayını

Divân’ın bilinen tek tam yazma nüshası, 1914’te İstanbul’da bir kitap meraklısı olan Ali Emîrî Efendi tarafından satın alındı ve değerinin anlaşılmasıyla bilim dünyasına tanıtıldı. 1915-1917 arasında Kilisli Rifat tarafından üç cilt hâlinde basıldı. Daha sonra Besim Atalay ve diğer araştırmacılar Türkçeye çevirdi; eser birçok dile çevrilmiştir. Yazma nüshanın yaklaşık iki yüzyıl sonra, 13. yüzyılda istinsah edildiği bilinir.

Değerlendirme

Divânü Lügâti’t-Türk, Türk dilinin ve kültürünün İslam dünyasındaki ilk sistematik tanıtımıdır. Eser, hem Türklerin Müslüman olduğu bir dönemin kültür belgesi hem de Orta Çağ’ın dilbilim çalışmalarının zirvelerinden biridir. Detaylı katkıları için Kaşgarlı Mahmud’un katkıları yazısına, aynı yüzyıldan bir diğer büyük eser yazarı için Yusuf Has Hacib maddesine bakılabilir. Daha sonraki dönemin gezgini Evliya Çelebi ise Türkçenin yaşayan hâlini anlatır.

Divân’ın Kültür Dünyası

Kaşgarlı Mahmud, sözcükleri açıklarken sadece anlam vermekle yetinmez; kullanıldıkları ortamı, boyları ve gelenekleri de anlatır. Örneğin bir gıda ya da giysi adını açıklarken yöntemini, nerede yapıldığını ve hangi boyun kullandığını belirtir. Eserde yer alan atasözleri ve şiirler, Müslüman olmadan önceki Türk kültürünün izlerini ve İslam sonrası değişimi birlikte yansıtır. Bu zengin içerik, Kaşgarlı Mahmud’un katkıları yazısında daha ayrıntılı ele alınmaktadır.

Aynı yüzyılda yazılan Yusuf Has Hacib’in Kutadgu Bilig’i, Türkçenin edebî bir eserde kullanılmasının erken örneğidir; Divân ise sözlük ve ansiklopedi türünde bir eserdir. İkisi birlikte Karahanlı döneminin kültürel zenginliğini gösterir.

Kaşgarlı’nın Yöntemi

Kaşgarlı Mahmud, kendi anlatışına göre, Türk boylarının arasında dolaşarak onların dillerini yerinde dinledi. Bu saha çalışması yöntemi, dil araştırmalarında zamanının ötesinde bir yaklaşımdır. Eserin girişinde bu çalışmanın sürecini ve amacını anlatır; kendi dilinin ve halkının değerini göstermek istediğini açıkça yazar. Tarafsız bir bilimsel kaygı kadar, kültürel kimliğe duyduğu bağlılık da eserin arkasındaki motivasyonlardandır. Bu yüzden eser hem bilimsel hem de kültürel bir manifesto niteliği taşır.

Bugün Divânü Lügâti’t-Türk’ün tıpkıbasımı ve çevirileri birçok ülkede yayımlanmış, eser UNESCO’nun anma programlarında da yer almıştır; bu da onun evrensel kültür mirasındaki yerini gösterir.

Sıkça Sorulan Sorular

Divânü Lügâti’t-Türk nedir?

Kaşgarlı Mahmud’un 1072-1074 yıllarında Arapça yazdığı, Türkçe sözcükleri açıklayan ve Türk kültürünü anlatan bilinen ilk Türkçe sözlüktür.

Divân’ın tek nüshası nerede bulundu?

1914’te İstanbul’da Ali Emîrî Efendi tarafından satın alınmış; eser bu şekilde bilim dünyasına tanıtılmıştır.

Kaşgarlı Mahmud neden Arapça yazdı?

Eseri Abbâsî Halifesi’ne ve Arap dünyasına Türkçeyi öğretmek amacıyla hazırladığı için Arapça kaleme aldı.

Divân’daki harita neyi gösterir?

Türk boylarının yaşadığı bölgeleri, şehirleri, dağları ve denizleri gösteren dairesel bir dünya haritasıdır.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 16 Nisan 2026 · Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi, "Kâşgarlı Mahmûd" maddesi; Kâşgarlı Mahmud, Divânü Lügâti't-Türk; Besim Atalay, Divânü Lügâti't-Türk Tercümesi

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

Bu içerik faydalı oldu mu?

Geri bildiriminiz içeriklerimizi geliştirmemize yardım eder.

Bu içerik nasıl hazırlandı? →