Pîrî Reis Eserleri: Başlıca Kitapları ve Muhtevaları

Bu yazıda öğrenecekleriniz

1513 Dünya Haritası
1528 Haritası
Kitâb-ı Bahriyye

Pîrî Reis’in (yaklaşık 1470 – 1553) günümüze ulaşan başlıca eserleri iki dünya haritası ve Kitâb-ı Bahriyye adlı denizcilik rehberidir. 1513 tarihli harita ve 1528 tarihli Atlantik haritası parçaları ile 1521 ve 1526 tarihli iki Bahriyye nüshası, Osmanlı haritacılığının en bilinen örnekleridir.

1513 Dünya Haritası

Gelibolu’da çizilen ve Topkapı Sarayı Müzesi’nde saklanan bu harita, gazelle derisi üzerine renkli boyalarla yapılmış, yalnızca batı kesimi günümüze ulaşmış bir haritadır. Haritada Avrupa ve Afrika’nın batı kıyıları, Atlas Okyanusu, Karayipler ve Güney Amerika’nın doğu kıyısı gösterilir. Haritanın üzerindeki yazılı notlarda Pîrî Reis’in yaklaşık yirmi kaynaktan yararlandığı, bunlar arasında Batlamyus, Arap ve Portekiz haritalarının, ayrıca Kolomb’a atfedilen bir haritanın bulunduğu belirtilir. Haritanın kimliği ve kaynakları için Pîrî Reis kimdir yazısına bakılabilir.

1528 Haritası

Pîrî Reis’in 1528 tarihli ikinci dünya haritasının yalnızca Kuzey Atlantik ve Kuzey Amerika’nın bir bölümünü gösteren parçası günümüze ulaşmıştır; bu parça İstanbul’daki Topkapı Sarayı’nda değil, ayrıca bir koleksiyonda bulunur ve tartışmalıdır. Harita, Grönland, Newfoundland ve Florida gibi bölgeleri içerir. Bu haritanın yazarlığı ve tarihlenmesi konusunda akademik tartışmalar sürmektedir; bu nedenle burada ayrıntılı iddialardan kaçınmak gerekir.

Kitâb-ı Bahriyye

Kitâb-ı Bahriyye (“Denizcilik Kitabı”), Akdeniz’in kıyılarını, adalarını, limanlarını ve seyir bilgilerini ayrıntılı anlatan bir rehberdir. İki ana nüshası vardır:

1521 nüshası: Daha kısa; Pîrî Reis’in ilk derlemesi olarak kabul edilir.
1526 nüshası: Kanuni Sultan Süleyman’a sunulan, genişletilmiş, mısralarla süslenmiş ve renkli haritalarla donatılmış nüsha.

Eserin giriş bölümünde pusula, denizcilik, Kolomb’un keşifleri ve dünya hakkında genel bilgiler yer alır. Haritalar her liman ve ada için ayrı çizilmiştir; bu da kitabı bir atlas hâline getirir. Eserin dili sade Türkçe olup denizcilerin kullanımına yöneliktir.

Nüshalar ve Bugünkü Yerleri

Kitâb-ı Bahriyye’nin çok sayıda yazması dünya kütüphanelerinde bulunur: İstanbul’da Topkapı, Süleymaniye ve Millet kütüphaneleri, ayrıca Londra, Viyana ve Berlin gibi merkezlerdeki koleksiyonlar. Yaklaşık 30’dan fazla nüshası olduğu belirtilir. Bu nüshaların bir kısmı eksiktir; bazıları sonradan kopya edilmiş ve çizimler değişmiş olabilir. Eserin Türkçe ve Almanca neşirleri yapılmıştır; Türkiye’de Deniz Kuvvetleri Komutanlığı ve Kültür Bakanlığı yayınları da vardır.

Değerlendirme

Pîrî Reis’in eserlerini yorumlarken popüler iddialardan çok kaynaklara bakmak gerekir. Eserlerin asıl değeri, Akdeniz seyir bilgisini ve Yeni Dünya haberlerini Osmanlı okuyucusuna aktarmalarıdır. Haritacılık geleneği için Pîrî Reis’in katkıları, sonraki coğrafya eseri için Kâtip Çelebi eserleri ve Arap coğrafya mirası için Mesudi eserleri yazılarına bakılabilir.

Seçilmiş Eserlerin İçeriğine Yakından Bakış

Kitâb-ı Bahriyye’nin 1526 nüshası, bir önsöz ve yüzlerce kısa bölüm içerir. Önsözde Pîrî Reis, kitabı yazma amacını anlatır: Denizcilerin pusula, rüzgâr ve kıyılar bilgisini toplu bir kaynakta bulabilmesi. Önsözde ayrıca manzum bir bölüm vardır; burada dünyanın şekli, denizlerin sınırları ve Kolomb’un keşiflerine dair bilgiler verilir. Bölümlerde her adanın ve limanın yanı sıra, rüzgâr yönlerine göre seyir talimatları yazılıdır.

Kitaptaki haritalar, Akdeniz’in doğusundan batısına kadar adaları, körfezleri ve şehirleri gösterir. Haritalar el yazması üzerine renkli boyalarla çizilmiş ve estetik açıdan da değerlidir. Örneğin İstanbul, Gelibolu, Rodos, Mısır ve İtalya kıyıları ayrıntılı çizimlerle yer alır. Bu haritalar, 16. yüzyıl Akdeniz’inin görsel tarihinin önemli belgeleridir.

1513 haritasındaki yazılı notlar, Pîrî Reis’in kaynaklarına dair önemli ipuçları verir. Notlardan birinde “Bu haritayı 20 kadar harita ve Mappa Mundi’den derlediğini” yazar. Başka bir notta Kolomb’un haritasını bir esirden elde ettiği anlatılır. Bu notların doğruluğu ve yorumlanışı konusunda araştırmacılar arasında tartışma vardır; ancak haritanın bir derleme olduğu genel kabuldür.

Eserlerin Korunması ve Sergilenmesi

1513 haritası, 1929’da Topkapı Sarayı’nda bulunduktan sonra ilk kez 1930’larda sergilendi. Günümüzde koruma koşulları nedeniyle özel izinlerle gösterilmektedir. Kitâb-ı Bahriyye nüshaları ise çeşitli kütüphanelerde sergilenir ve dijital kopyaları araştırmacılara açıktır.

Eserlerin Bilimsel Önemi

Kitâb-ı Bahriyye, portolan geleneğindeki seyir kılavuzlarının Osmanlı’daki en gelişmiş örneğidir. Aynı türdeki İtalyan ve İspanyol kılavuzlarla karşılaştırıldığında, Pîrî Reis’in eserinin ayrıntı düzeyi ve görsel zenginliği dikkat çeker. Kitaptaki haritaların bazıları, o dönemde Avrupa’da yayımlanan çalışmalardan daha ayrıntılıdır. Bu nedenle eser, Akdeniz’in tarihî coğrafyası için kaynak olarak kullanılır.

Eserlerin Sonraki Etkisi

Pîrî Reis’in Bahriyye’si, Osmanlı denizcileri tarafından kopyalanıp kullanıldı; bazı nüshalarda sonraki sahiplerin notları ve eklemeleri görülür. Bu da eserin bir ölü metin değil, canlı bir kullanım nesnesi olduğunu gösterir. 17. yüzyılda Kâtip Çelebi, Cihannümâ’sında denizcilik ve coğrafya konusunda Pîrî Reis’e atıf yaptı. Modern dönemde ise eserin Türkçe ve yabancı dillerde yayımları yapılmış, haritalar sergilenmiştir.

Sıkça Sorulan Sorular

Pîrî Reis’in eserleri nelerdir?

1513 ve 1528 tarihli iki dünya haritası ile 1521 ve 1526 tarihli iki nüshası olan Kitâb-ı Bahriyye eserleridir.

1513 haritası nerede saklanır?

Topkapı Sarayı Müzesi’nde saklanır; yalnızca batı kısmı günümüze ulaşmıştır.

Kitâb-ı Bahriyye’nin kaç nüshası vardır?

Otuzdan fazla yazma nüshası olduğu belirtilir; asıl iki derleme 1521 ve 1526 tarihlidir.

Kitâb-ı Bahriyye neden Türkçe yazıldı?

Denizcilerin doğrudan kullanabilmesi için sade Türkçe tercih edilmiştir.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 6 Haziran 2026 · Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi, "Pîrî Reis" maddesi; Pîrî Reis, Kitâb-ı Bahriyye; Svat Soucek, Piri Reis and Turkish Mapmaking after Columbus

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

Bu içerik faydalı oldu mu?

Geri bildiriminiz içeriklerimizi geliştirmemize yardım eder.

Bu içerik nasıl hazırlandı? →