Kaşgarlı Mahmud Eserleri: Dîvânü Lügati’t-Türk

Kaşgarlı Mahmud’un bilinen tek büyük eseri Dîvânü Lügati’t-Türk’tür. 11. yüzyılda Arapça olarak yazılan bu eser, Türk dilinin ilk kapsamlı sözlüğü ve gramer kaynağıdır; Türk boylarının dilini, kültürünü ve coğrafyasını bir arada kaydeder.

Kaşgarlı Mahmud Kimdir?

Mahmud b. Hüseyin b. Muhammed, Karahanlı hanedanına mensup bir aileden gelen âlimdir. Adındaki “Kaşgarlı” nisbesi, Kaşgar şehriyle bağlantısını gösterir. Doğum ve ölüm tarihleri kesin değildir; eserini yaklaşık 1072-1074 yılları arasında Bağdat’ta yazdığı kabul edilir. Orta Asya’da çok sayıda Türk boyunu dolaşarak dil malzemesi topladığını kendisi de belirtir.

Eserin Yazılış Amacı

Kaşgarlı Mahmud, Abbâsî halifesi el-Muktedî-Biemrillâh’a sunduğu eserde, Türklerin İslam dünyasında artan siyasî ve askerî rolüne dikkat çeker. Arapça bilen yönetici ve âlimlerin Türkçeyi öğrenmesini amaçlar. Bu nedenle eser, Arapça-Türkçe sözlük biçiminde kurulmuştur. Mahmud, Türkçeyi öğrenmenin dönemin siyasî gerçekliği için önemli olduğunu vurgular.

Dîvânü Lügati’t-Türk’ün Bölümleri

Eser, bir mukaddime ve ardından sözlük kısmından oluşur. Mukaddimede Türk boylarının dağılımı, dil özellikleri ve gramer kuralları anlatılır. Sözlük kısmı Arap dilinin kelime kalıplarına göre düzenlenmiştir.

• Mukaddime: Boyların yerleşimi, lehçe farkları ve dil bilgisi kuralları.
• Sözlük bölümü: Yaklaşık sekiz bine yakın kelime; her maddeye anlam, örnek cümle ve bazen şiir eklenir.
• Atasözleri ve şiirler: Halk edebiyatına ait çok sayıda atasözü, dörtlük ve destan parçası.
• Harita: Türk boylarının yaşadığı bölgeleri gösteren, dairevî biçimli bir dünya haritası.

Dil ve Kültür Tarihi Bakımından Önemi

Eserin en büyük değeri, 11. yüzyıl Türkçesini Arap harfleriyle kaydetmesidir. Kelimelerin yanında dönemin inanç, yemek, giyim, hayvancılık, savaş ve hayatın birçok yönüne ait bilgiler bulunur. Bu yüzden yalnızca dil bilimcilerin değil, tarihçilerin ve etnologların da başvurduğu bir kaynaktır. Eserdeki Türk boyları listesi, Türk tarihi araştırmalarında sık kullanılır.

Mahmud, Türkçeyi küçümseyenlere karşı bu dilin zenginliğini göstermeye çalışır. Dönemin Arapça merkezli bilim dünyasında bu tavır dikkat çekicidir. Aynı dönemin düşünce dünyasını daha iyi görmek için Fârâbî, onun etkilerini anlamak için Fârâbî’nin ilim dünyasına katkıları ve İbn Sînâ maddeleri de okunabilir.

Nüshası ve Yayımları

Eserin bilinen tek tam nüshası, Ali Emîrî tarafından İstanbul’da bulunmuş, 20. yüzyılın başında Kilisli Rifat tarafından üç cilt halinde yayımlanmıştır. Daha sonra Besim Atalay’ın Türkiye Türkçesine çevirisi ve çeşitli bilimsel neşirler ortaya çıkmıştır. Eser, farklı dillere de kısmen çevrilmiştir. Bu tek nüshanın korunması, Türk kültür tarihi açısından büyük önem taşır.

Aynı çizgide düşünüldüğünde, Anadolu’da yazılan Evliya Çelebi’nin Seyahatname’si ve İbn Battûta’nın seyahatnamesi farklı çağlarda aynı merakı temsil eder: insanları, dilleri ve kültürleri gezip kaydetmek.

Eserin Bilimsel Yöntemi

Kaşgarlı Mahmud, kelimeleri alfabetik sıraya değil, Arapça sarf bilgisindeki kalıplara göre dizmiştir. Önce kelimeleri harf yapılarına göre ayırır, sonra kök harflerin sayısına ve hareke düzenine göre sınıflandırır. Bu yöntem, Arapça bilen bir okurun Türkçe maddeleri kolayca bulmasını sağlar. Her madde, kelimenin anlamı, yan anlamları ve kullanım örnekleriyle birlikte verilir.

Mahmud, boy lehçeleri arasındaki farkları da not eder. Örneğin bazı sesler boydan boya farklı söylenir; yazar, bu farklılıkları gösterirken en doğru ve yaygın Türkçenin Hakaniye ve Oğuz lehçelerinde bulunduğunu belirtir. Böylece eser aynı zamanda bir karşılaştırmalı lehçe incelemesi niteliği kazanır. Sözlük maddelerinde kullanılan dörtlükler, ilkbahar, av, savaş ve ağıt gibi konularda halk şiirinin 11. yüzyıldaki biçimlerini yansıtır.

Atasözleri bölümü de dikkat çekicidir. Mahmud, sözlük maddelerine yerleştirdiği atasözleriyle Türk toplumunun ahlak anlayışını, çalışma ve konukseverlik gibi değerlerini aktarır. Bu ifadeler, daha sonra gelen halk edebiyatı ve atasözü derlemeleri için erken bir tanık sayılır.

İslam Dünyasındaki Yeri

Dîvânü Lügati’t-Türk, Abbâsî başkentinde, Arapça yazılmış ilim geleneğinin içinde ortaya çıkmıştır. Bu sebeple Arapça dilbilgisi terimleri ve sözlükçülük tekniği, eserin kuruluşunda belirleyicidir. Aynı zamanda eser, Türklerin İslam’ı kabul etmesinden sonra Müslüman toplumun ortak kültüründe yer almaya başlamasını gösterir. Mahmud’un Türkçe hakkında söylediği saygılı sözler, kültürler arası bilgi aktarımının önemli bir örneği olarak değerlendirilir.

Eserin ilk bölümlerinde Türkçeyi öğrenmenin faziletine dair bir hadis zikredildiği görülür; ancak bu rivayetin sıhhati hadis âlimlerince tartışılmıştır, bu nedenle kesin bir dinî dayanak olarak sunulmamalıdır. Bu gibi ayrıntılar, eserin yalnızca bir sözlük değil, dönemin düşünce ve inanç dünyasına ışık tutan bir belge olduğunu gösterir.

Q: Kaşgarlı Mahmud’un kaç eseri vardır? ## Bilinen en önemli eseri Dîvânü Lügati’t-Türk’tür. Kaynaklarda adı geçen ikinci bir eseri (Cevâhirü’n-nahv) hakkında kesin bilgi bulunmamaktadır; bu eser günümüze ulaşmamıştır.
Q: Dîvânü Lügati’t-Türk hangi dilde yazılmıştır? ## Arapça yazılmıştır; Türkçe kelimeler Arapça açıklamalarla verilir. Amaç, Arapça bilen kişilerin Türkçeyi öğrenmesidir.
Q: Eserin Türk tarihi için önemi nedir? ## Türk boylarının yaşadığı yerleri, dillerini, inançlarını ve günlük hayatlarını gösteren en eski ve kapsamlı kaynaklardan biridir.

Sıkça Sorulan Sorular

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 5 Ağustos 2026 · Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi, "Kâşgarî, Mahmûd b. Hüseyin" maddesi; Kaşgarlı Mahmud, Dîvânü Lügati't-Türk (Besim Atalay çevirisi, Türk Dil Kurumu); Ahmet Caferoğlu, Eski Uygur Türkçesi Sözlüğü üzerine tanıtım çalışmaları

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

• İman nedir, kısaca nasıl tanımlanır?
• İmanın şartları kaçtır ve nelerdir?
• Âmentü duası nedir, ezberlemek şart mıdır?
• İman ile İslam arasında fark var mıdır?
• Kelime-i şehâdet nedir, söyleyen Müslüman olur mu?

Bu içerik nasıl hazırlandı? →