Hârizmî Kimdir? Hayatı, Eserleri ve Düşüncesi

Bu yazıda öğrenecekleriniz

Hayatı Hakkında Bilinenler
Cebir Kitabı
Hint Rakamları ve Algoritma

Hârizmî (Ebû Abdillâh Muhammed b. Mûsâ el-Hârizmî, yaklaşık 780 – 850), Abbâsî Bağdat’ında çalışmış matematikçi, astronom ve coğrafyacıdır. Hint rakamlarını ve ondalık hesabı İslam dünyasına tanıtan çalışmalarıyla bilinir. Cebir adlı eseri, bu bilim dalına adını vermiştir; “algoritma” kelimesi de adının Latince yazımından türemiştir.

Hayatı Hakkında Bilinenler

Hârizmî’nin hayatı hakkında elimizdeki bilgiler sınırlıdır. Adındaki nisbe, Hârizm bölgesi ile bağlantısını gösterir; fakat bu bölgede mi doğduğu, yoksa ailesinin oradan mı geldiği kaynaklarda net değildir. Yaklaşık 780 yılında doğduğu kabul edilir. Abbâsî halifesi Me’mûn döneminde (813-833) Bağdat’taki bilim çevresinde yer aldı; Beytülhikme ile ilişkisi bu dönemdeki çalışmaları üzerinden bilinir. Me’mûn’un isteği üzerine bazı eserlerini yazdığını kendisi belirtir.

Ölüm yılı çoğu kaynakta 850 civarı olarak verilir. Şahsi hayatı, ailesi ya da öğretmenleri konusunda sağlam bilgi yoktur; bu nedenle onun hakkında yazılan popüler anlatılarda yer alan ayrıntılara temkinli yaklaşmak gerekir.

Cebir Kitabı

En ünlü eseri, el-Muhtasar fî hisâbi’l-cebr ve’l-mukâbele (Cebir ve Denge Hesabı Üzerine Kısa Kitap) adını taşır. “el-Cebr” kelimesi, bir denklemin bir tarafındaki eksik terimi tamamlama işlemini; “el-mukâbele” ise iki tarafta aynı terimleri sadeleştirmeyi ifade eder. Kitap, birinci ve ikinci dereceden denklemleri altı standart biçime ayırır ve her biri için çözüm yöntemi verir. Çözümler, bugünkü sembolik gösterimle değil, kelimelerle ve geometrik şekillerle anlatılır.

Eserin yarısından fazlası günlük hayattan örneklere ayrılmıştır: miras taksimi, ticaret hesapları, arazi ölçümü ve kanal kazılması. Bu, matematiğin bağımsız bir soyut disiplin olduğu kadar, hukuki ve toplumsal ihtiyaçlara hizmet eden bir araç olarak da ele alındığını gösterir. Özellikle miras hesapları İslam hukukunun ihtiyaçlarıyla doğrudan ilişkilidir.

Hint Rakamları ve Algoritma

Hârizmî’nin Hint rakamlarıyla hesaplamayı anlatan bir kitabı vardır; Arapça aslı günümüze ulaşmamış, Latince çevirisi ile tanınmıştır. Latince metin, “Dixit Algorizmi” (Algorizmi şöyle dedi) sözleriyle başlar. Bu yüzden onun adı Avrupa’da hesap yöntemlerini ifade eden “algorism” ve daha sonra “algoritma” sözcüğüne dönüştü. Bu kitabın ondalık basamak sistemini ve sıfırın kullanımını Avrupa’ya tanıtmasında önemli rol oynadığı kabul edilir; ancak sıfır ve rakamların kökeninin Hint matematiğinde olduğu ve Hârizmî’nin bunları sistemli biçimde yazıya döken bir aktarıcı olduğu da unutulmamalıdır.

Astronomi ve Coğrafya

Hârizmî’nin Zîc (astronomi cetveli) adlı çalışması, Hint ve Yunan kaynaklarını esas alarak güneş, ay ve gezegen konumlarını hesaplamaya yarayan tabloları içerir. Sûretü’l-arz (Yeryüzünün Şekli) ise Batlamyus’un coğrafyasını esas alıp şehirlerin, nehirlerin ve denizlerin koordinatlarını düzeltmeye çalışır. Bu kitabın haritaları, Bağdat’taki coğrafi bilgiyi yenileme çabasının örneği olarak görülür.

Bu çalışmaların ardından Bîrûnî gibi isimler, benzer ölçüm ve hesap işlerini daha ileri bir düzeye taşımıştır. Hârizmî’yi sonrakilerle kıyaslarken ilk adımları atan kişi olarak görmek yerinde olur. Çağdaşı Kindî ise felsefe ve optik alanlarında çalışmış, onunla aynı bilim çevresini paylaşmıştır.

Mirası

Hârizmî’nin eserleri, 12. yüzyıldan itibaren Latinceye çevrilerek Avrupa’da matematik öğretiminin temel kaynaklarından biri oldu. Cebir kelimesi (“algebra”) ve algoritma kavramı bugün hâlâ kullanılan terimlerdir. Daha geniş değerlendirme için Hârizmî’nin katkıları yazısına, eserlerinin listesi için Hârizmî eserleri maddesine bakılabilir.

Eserlerinin Aktarımı ve Çevirileri

Hârizmî’nin cebir kitabı, 12. yüzyılda Robert of Chester tarafından Latinceye çevrildi; Gerard of Cremona’nın da aynı metnin bir çevirisini yaptığı bilinir. Bu çevirilerde “al-jabr” sözcüğü “algebra” olarak kaldı. Bu iki çeviri Avrupa üniversitelerinde matematiğin temel kaynaklarından biri hâline geldi. Hint rakamlarına dair kitabın Latince tek nüshası Cambridge’de bulunmaktadır; Arapça aslı ise günümüze ulaşmamıştır.

Eserlerinin Türkçeye aktarımı ise geçen yüzyılda başlayan akademik edisyonlarla gerçekleşti; Fuat Sezgin’in tarihsel çalışmaları bu aktarımın izini sürmede başvurulan kaynaklardandır. Hârizmî’nin özgün metinleri ile sonradan ona atfedilen kitapları ayırt etmek, bilim tarihçilerinin hâlâ üzerinde çalıştığı bir konudur.

Sıkça Karıştırılan Noktalar

Hârizmî hakkında internette dolaşan bilgilerin bir kısmı abartılıdır. Örneğin “sıfırı bulan kişi” ya da “modern bilgisayarın atası” gibi ifadeler tarihsel kaynaklarla desteklenmez. Doğrusu, onun çalışmalarının sayısal hesap yöntemlerini sistemleştirdiği, “algoritma” teriminin ise onun adından yola çıkılarak doğduğudur. Bilgisayar bilimindeki algoritma kavramı ise 20. yüzyılda geliştirilmiş modern bir tanımdır; Hârizmî ile ilişkisi isimdeki kökene dayanır.

Ayrıca kendisiyle aynı dönemde yaşamış Beni Mûsâ kardeşler (Muhammed, Ahmed ve Hasan) de Bağdat’ta geometri ve mekanik alanında çalıştı; bazen karıştırılsalar da Hârizmî’den ayrı kişilerdir. Hârizmî’nin onlarla aynı bilgin çevresinde bulunması mümkündür, ancak kaynaklar bu konuda kesin bilgi vermez.

Bağdat’ın Bilim Ortamı

Hârizmî’nin çalıştığı dönemde Bağdat, farklı dil ve inançlardan bilginlerin bir araya geldiği bir merkezdi. Yunanca, Süryanice, Farsça ve Sanskritçe eserler Arapçaya çevriliyor; çeviri faaliyeti devlet desteğiyle sürdürülüyordu. Hârizmî’nin cebir kitabının girişinde Me’mûn’un bilimi teşvik ettiği ve kitabın halkın günlük işlerinde kullanabileceği biçimde yazıldığı anlatılır. Bu ifade, bilimin sarayda üretilip toplumda kullanılan bir bilgi olarak görüldüğünü gösterir.

Ayrıca Me’mûn döneminde Bağdat ve Şam’da yapılan gözlemlere de Hârizmî’nin adı karışır; bazı kaynaklar yerküre çevresini ölçmek için düzenlenen ekiplerde onun bulunduğunu aktarır, fakat bu bilginin ayrıntıları net değildir. Bu nedenle ölçüm çalışmalarında rol aldığını söylemek yerine, aynı bilgin çevresinde bulunduğunu belirtmek daha ihtiyatlı bir ifadedir.

Sıkça Sorulan Sorular

Hârizmî ne zaman yaşadı?

Yaklaşık 780 ile 850 yılları arasında yaşadığı kabul edilir. Kesin doğum ve ölüm tarihleri bilinmemektedir.

Hârizmî’nin adı neden algoritma sözcüğüne dönüşmüştür?

Hint rakamlarını anlatan kitabının Latince çevirisi “Dixit Algorizmi” diye başlar. Bu yazım, Avrupa’da hesap yöntemini ifade eden algorism ve daha sonra algoritma kelimesine dönüşmüştür.

Cebir kelimesi nereden gelir?

Hârizmî’nin kitap adındaki “el-cebr” sözcüğünden gelir; denklemde eksik terimi tamamlama işlemini ifade eder.

Hârizmî sıfırı mı buldu?

Hayır. Sıfır ve ondalık basamak sistemi Hint matematiğine dayanır. Hârizmî bu sistemi anlatan ve yayılmasına aracılık eden bilginlerdendir.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 23 Ağustos 2026 · Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi, "Hârizmî" maddesi; Hârizmî, el-Muhtasar fî hisâbi'l-cebr ve'l-mukâbele; Fuat Sezgin, Geschichte des arabischen Schrifttums

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

Bu içerik faydalı oldu mu?

Geri bildiriminiz içeriklerimizi geliştirmemize yardım eder.

Bu içerik nasıl hazırlandı? →