Muhammed Hamidullah Kimdir? Hayatı, Eserleri ve Düşüncesi

Bu yazıda öğrenecekleriniz

Hayatı
Başlıca Eserleri
Araştırma Yöntemi

Muhammed Hamidullah (1908 – 2002), Haydarabad’da doğan, Paris’te uzun yıllar yaşayan İslam hukukçusu, tarihçi ve araştırmacıdır. Hz. Peygamber dönemine ait yazışma ve anlaşma metinlerini derlemesi, devletler hukuku ve siyer üzerine çalışmaları ve Kur’an’ın Fransızca çevirisiyle tanınır; Türkiye’de de çeşitli akademik çevrelerle yakın ilişki kurdu.

Hayatı

Muhammed Hamidullah, 1908’de Haydarabad’da (Hindistan) ilim ehli bir ailede doğdu. Haydarabad’daki Osmaniye Üniversitesi’nde hukuk ve İslam bilimleri eğitimi aldı. 1930’larda Avrupa’ya giderek Bonn Üniversitesi’nde İslam devletler hukuku üzerine, ardından Sorbonne’da Hz. Peygamber dönemi diplomasi belgeleri üzerine doktora tezlerini hazırladı. 1948’de Haydarabad’ın Hindistan’a katılmasının ardından Paris’e yerleşti ve burada Fransız Ulusal Bilimsel Araştırma Merkezi (CNRS) çalışmalarına katıldı.

Hamidullah, Paris’te yaşarken hem Avrupa’daki akademik çevrelerle hem de dünyanın çeşitli ülkelerindeki Müslüman akademisyenlerle ilişki kurdu. Türkiye’de İstanbul ve Ankara üniversitelerinde ders ve konferanslar verdi; Türkiye Diyanet Vakfı ile işbirliği yaptı. Hayatını sade ve mütevazı biçimde, büyük ölçüde araştırmaya ve yazmaya ayırdı. Hayatının son yıllarında ABD’ye taşındı ve 2002’de Florida’da vefat etti.

Başlıca Eserleri

Muslim Conduct of State: İslam devletler hukukunu (siyer) ele alan İngilizce eser.
Le Prophète de l’Islam: Hz. Muhammed’in hayatı, çevresi ve getirdiği düzen üzerine Fransızca kapsamlı çalışma.
Mecmûatü’l-vesâiki’s-siyâsiyye: Hz. Peygamber ve Râşid halifeler dönemine ait mektup, anlaşma ve yazışmaları toplayan belge derlemesi; Türkçede “İslam Peygamberi” ve “Hz. Peygamber’in Savaşları” gibi eserler de bu çizgidedir.
Kur’an’ın Fransızca çevirisi (1959): Kısa notlarla desteklenen, Avrupa’da yaygın okunan bir tercüme.
İntroduction to Islam (İslam’a Giriş): Genel okuyucu için yazılmış, birçok dile çevrilen eser.

Araştırma Yöntemi

Hamidullah, birincil kaynaklara ve belgelere dayanan bir yöntem izledi. Özellikle Hz. Peygamber’in çeşitli krallara ve kabilelere gönderdiği mektupları ve yaptığı anlaşmaları, farklı kaynaklardaki rivayetleri karşılaştırarak derledi. Bu belgelerin bir kısmı hadis ve siyer kitaplarında geçmekte olup, bazılarının tarihî sağlamlığı hakkında akademik tartışmalar vardır. Hamidullah’ın metot yaklaşımı, belgeyi bağlamı ve kaynak zinciriyle birlikte değerlendirmekti. Eserlerinde Medine Sözleşmesi’ni ilk yazılı anayasa örneklerinden biri olarak yorumlaması, İslam devletler hukuku tartışmaları açısından önemlidir. Bu yorum bazı araştırmacılarca benimsenirken bazıları tarafından eleştirilmiştir.

Kur’an Çevirisi ve Tebliğ Çalışmaları

Hamidullah’ın Fransızca Kur’an tercümesi, Avrupa’da Fransızca konuşan Müslümanlar ve araştırmacılar için temel kaynaklardan biri oldu. Ayrıca Türkçe, İngilizce ve Almanca yazılar kaleme aldı; çeşitli dillere çevrilen “İslam’a Giriş” adlı eseri, birçok kişinin İslam’la tanışmasına vesile oldu. Eserlerinde kullandığı dil sade ve anlaşılırdır. Bu faaliyetleri onu hem akademik hem halk düzeyinde etkili bir ilim adamı yaptı.

Mirası

Hamidullah’ın çalışmaları, modern İslam hukuku ve siyer araştırmalarında önemli bir yere sahiptir. Eserlerinin bir kısmı, kaynak değerlendirmesi ve yorum yönleriyle tartışılsa da, belge derleme çalışması bugün hâlâ başvuru kaynağıdır. Daha ayrıntılı değerlendirme için Muhammed Hamidullah’ın katkıları yazısına bakılabilir. Kendisinden sonraki kuşakta Fuat Sezgin ile benzer biçimde İslam ilim mirasının belgelenmesine yönelik bir çaba izlenir. Çağdaşı Ziyâ Gökalp ise toplum ve din ilişkisini sosyolojik açıdan inceleyen bir düşünür olarak ayrı bir çizgiyi temsil eder.

Yaşam Tarzı ve Hatıraları

Hamidullah, çok sade yaşadığı, ev eşyası ve maddi imkânlara önem vermediği, kitaplarıyla ve araştırmalarıyla meşgul olduğu için tanınır. Paris’te küçük bir dairede yaşadı; hayatını evlenmeden sürdürdüğü, kazancının büyük bölümünü kitap ve yayına ayırdığı anlatılır. Ziyaretçilerine gösterdiği misafirperverlik ve ilme olan tutkusu hakkında çok sayıda anekdot aktarılır. Bu anlatıların bir kısmı hatıralara dayanır ve ayrıntıları farklı kaynaklarda değişebilir.

Hamidullah birçok dil bilen bir araştırmacıydı: Urduca, Arapça, Farsça, Fransızca, Almanca, İngilizce ve Türkçe gibi dillerde okuyup yazabildiği belirtilir. Bu dil yeteneği, farklı kültürlerin kaynaklarına doğrudan ulaşmasını sağladı. Konferanslarını genellikle dinleyicisinin diline göre yaptı. Bu çok dillilik, onun akademik ve tebliğ çalışmalarının ayırt edici özelliğidir.

Hamidullah’ın hayatı, ilim için vatanından ayrılan, hayatını araştırmaya adayan ve çeşitli ülkelerde ders veren bir bilginin örneği olarak anlatılır.

Çalışmalarının Alanları

Hamidullah’ın ilgi alanı geniş bir yelpazedeydi: Hz. Peygamber dönemi tarihi, İslam hukuku, hadis tarihi, Kur’an çevirileri, İslam’ın Avrupa’da tanıtımı, el yazması kataloglama ve kütüphanecilik. Özellikle hadis tarihinde Hemmâm b. Münebbih’in sahifesi üzerine yaptığı çalışma, hadislerin erken dönemde yazıya geçirildiğini savunan görüşlerin kaynaklarından biri olmuştur. Bu iddiayı, hadis tarihi alanında farklı yorumlar yapan araştırmacılar tartışmıştır.

Bu geniş ilgi alanı, onun yalnızca akademik bir uzman değil, İslam kültürünü Batı’ya aktaran bir köprü olarak da çalışmasını sağladı.

Ayrıca Gaspıralı’nın eğitim çabaları ile Gökalp’in toplum yaklaşımı, aynı yüzyılın farklı alanlardaki ilmî ve fikrî girişimlerini karşılaştırmak için okunabilir.

Sıkça Sorulan Sorular

Muhammed Hamidullah kimdir?

1908’de Haydarabad’da doğan, Paris’te yaşayan, İslam hukuku, siyer ve Hz. Peygamber dönemi belgeleri üzerine çalışan araştırmacıdır.

Hamidullah’ın en bilinen çalışması nedir?

Hz. Peygamber dönemi mektup ve anlaşmalarını derleyen belge çalışması, Muslim Conduct of State ve Fransızca Kur’an çevirisidir.

Medine Sözleşmesi neden önemlidir?

Hz. Peygamber’in Medine’de farklı toplulukları kapsayan düzenlemesi olarak, İslam devletler hukuku ve siyer tartışmalarında ilk yazılı düzenlemelerden biri sayılır.

Hamidullah nerede öldü?

2002’de ABD’nin Florida eyaletinde vefat etti.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 1 Eylül 2026 · Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi, "Hamîdullah, Muhammed" maddesi; Muhammed Hamidullah, Le Prophète de l'Islam; Muhammed Hamidullah, Muslim Conduct of State

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

Bu içerik faydalı oldu mu?

Geri bildiriminiz içeriklerimizi geliştirmemize yardım eder.

Bu içerik nasıl hazırlandı? →