Fârâbî Eserleri: Başlıca Kitapları ve Muhtevaları

Bu yazıda öğrenecekleriniz

Eserlerin Genel Görünümü
Mantık Eserleri
İlimler Tasnifi: İhsâü'l-ulûm

Fârâbî’nin (yaklaşık 870 – 950) eserleri mantık, ilimler tasnifi, siyaset felsefesi, metafizik, psikoloji ve musiki alanlarında toplanır. Çoğu kısa risaleden oluşan bu külliyat, Aristo yorumlarından özgün siyaset kuramına uzanır ve İslam felsefesinin terim ve yöntem temelini oluşturmuştur, çoğu kısa risale niteliğindeki bu yazılar felsefe terimlerinin Arapçada yerleşmesine katkıda bulunmuştur.

Eserlerin Genel Görünümü

Fârâbî’nin eser sayısı kaynaklarda yüze yaklaşan sayılarla verilir; ancak bunların birçoğu kısa risale niteliğindedir ve bir kısmı günümüze ulaşmamıştır. İbn Ebî Usaybi’a ve İbnü’n-Nedîm gibi kaynaklar listeler verir. Eserler kabaca şu gruplarda toplanabilir: Aristo’nun mantık kitaplarına şerh ve özetler, ilimlerin sınıflandırılması, felsefe ve siyaset eserleri, Eflatun ve Aristo’yu uzlaştırma çalışmaları ve musiki. Bu geniş yelpaze, filozofun “ikinci muallim” sıfatını açıklar. Hayatı ve düşünce çizgisi için İslam felsefesinin doğuşu yazısına bakılabilir.

Mantık Eserleri

Fârâbî, Aristo’nun Organon adıyla bilinen mantık külliyatının çoğuna şerh yazdı. Bunlar arasında Kategoriler, Yorum Üzerine, Birinci ve İkinci Analitikler, Topikler ve Sofistik Çürütmeler yer alır. Kitâbü’l-Elfâz el-müsta’mele fi’l-mantık (Mantıkta Kullanılan Lafızlar) ise mantık terimlerinin dil ile ilişkisini açıklar. Bu eserler, Arapça mantık terminolojisinin yerleşmesinde belirleyici oldu. Sonraki filozoflar, özellikle İbn Sînâ ve İbn Rüşd, bu mantık birikiminden yararlandı.

İlimler Tasnifi: İhsâü’l-ulûm

İhsâü’l-ulûm (İlimlerin Sayımı), ilimleri dil, mantık, matematik, tabiat ve metafizik, siyaset, fıkıh ve kelâm şeklinde beş-sekiz ana başlıkta sınıflandırır. Eser Latinceye “De scientiis” adıyla çevrildi ve Avrupa’da ilimler sınıflandırmasını etkiledi. İslam dünyasında ilim tasnifi geleneğinin ilk büyük örneği sayılır. Daha sonraki Taşköprizâde ve Kâtip Çelebi’nin ilimler ansiklopedileri bu geleneğin izinde yürür.

Felsefe ve Siyaset Eserleri

Ârâ’ ehli’l-medîneti’l-fâdıla (Erdemli Şehir): İdeal bir toplumun yapısını, başkanın nitelikleri ve mutluluğun elde edilmesi üzerine kuramsal eser.
es-Siyâsetü’l-medeniyye: Siyaset felsefesi üzerine kısa bir eser.
Tahsîlü’s-saâde: Mutluluğun nasıl kazanılacağını ele alır.
el-Cem’ beyne re’yey el-hakîmeyn: Eflatun ve Aristo’nun görüşlerini uzlaştırma girişimi.
Fusûsü’l-hikem: Metafizik meselelerin özlü anlatımı; ancak bu eserin Fârâbî’ye aidiyeti tartışmalıdır.

Musiki ve Diğer Eserler

Kitâbü’l-Mûsîkî’l-kebîr (Büyük Musiki Kitabı), teorik ve pratik musikiyi ele alır; ses perdeleri, aralıklar, makamlar ve çalgılar üzerinde durur. Eser, İslam dünyasında musiki teorisinin temel kaynaklarından biridir. Bu alanda Kindî‘nin daha önceki çalışmaları öncül kabul edilir. Fârâbî ayrıca astronomi ve doğa bilimleri üzerine kısa risaleler yazdı.

Nüshalar ve Yayınlar

Fârâbî’nin eserlerinin el yazmaları İstanbul, Kahire, Leiden ve Berlin gibi kütüphanelerde bulunur. 20. yüzyılda Muhsin Mahdi, Richard Walzer ve Türkiye’de Mübahat Türker gibi araştırmacılar eleştirmeli neşirler hazırladı. Türkçe çevirilerle eserlerin geniş bir bölümüne ulaşmak mümkündür. Eserlerin ayrıntılı kataloğu Fuat Sezgin’in bibliyografyasında bulunur.

Etkisi

Fârâbî’nin siyaset felsefesi ve mantık çalışmaları, İbn Sînâ, İbn Bâcce ve İbn Rüşd üzerinde belirleyici oldu. Latin dünyasında ise ilimler tasnifi ve mantık eserleri üzerinden tanındı. Fârâbî’nin eserleri, felsefe ile dinin uzlaştırılması girişimleri bakımından Gazzâlî’nin eleştirisinin da hedefi olmuştur. Aynı dönemin kelâm tartışmaları için Mihne olayı ve ilk fırkalar maddeleri okunabilir.

Seçilmiş Eserlerin İçeriğine Yakından Bakış

Erdemli Şehir (Ârâ’ ehli’l-medîneti’l-fâdıla), önce Allah’ın ve âlemin düzenini, sonra insan nefsini ve en sonunda ideal şehri anlatır. Fârâbî’ye göre şehir, insanın mutluluğa ulaşmasını sağlayan bir topluluktur; başkanın bilge, adil ve erdemli olması gerekir. Eserde cahil, fasık ve sapkın şehir örnekleri ile erdemli şehir karşılaştırılır. Bu yapı, Eflatun’un Devlet’inden etkilenmiştir, ancak İslam düşünce çerçevesinde yeniden yorumlanmıştır.

İhsâü’l-ulûm ise ilimleri beş bölümde ele alır: Dil ilmi, mantık, matematik bilimleri (aritmetik, geometri, optik, astronomi, musiki, ağırlıklar ve mekanik), tabiat ve metafizik ilimleri, siyaset-fıkıh-kelâm. Her bölümde ilmin konusu ve parçaları tek tek sayılır. Bu eser, daha sonraki ilim tasniflerinin modeli oldu ve Latince çevirisiyle Batı’da Gundissalinus gibi yazarları etkiledi.

Mantık şerhlerinde Fârâbî, Aristo’nun metnini açıklarken kendi görüşlerini de ekler. Örneğin Kitâbü’l-Hurûf adlı eser, felsefi terimlerin dilsel kökenini, harfler ve kavramlar arasındaki ilişkiyi inceler; bu da dil felsefesi bakımından özgün bir çalışmadır. Eserin Arapça metni Muhsin Mahdi tarafından yayımlanmıştır.

Okuma Önerileri

Fârâbî’yi okumaya başlayacak bir okuyucu için İhsâü’l-ulûm ve Tahsîlü’s-saâde nispeten kısa ve anlaşılır girişlerdir. Daha ileri okuma için Erdemli Şehir ve Mantık şerhleri tavsiye edilir. Türkçe çevirileri bulunan eserler arasında bu üç eser vardır.

Fârâbî’nin küçük risalelerinin çokluğu, onun düşüncesini parçalar hâlinde de olsa geniş bir alana yaymasını sağlamıştır.

Sıkça Sorulan Sorular

Fârâbî’nin en önemli eseri hangisidir?

Siyaset felsefesi için el-Medînetü’l-fâdıla, ilimler tasnifi için İhsâü’l-ulûm ve mantık için Aristo şerhleri en önemli eserleri arasında sayılır.

İhsâü’l-ulûm nedir?

Fârâbî’nin ilimleri sınıflandırdığı ve tanıttığı eserdir; Latinceye de çevrilmiştir.

Fârâbî musiki üzerine yazdı mı?

Evet. Kitâbü’l-Mûsîkî’l-kebîr adlı eseri musiki teorisinin temel kaynaklarındandır.

Fârâbî’nin eserleri nerede bulunur?

El yazmaları İstanbul, Kahire, Leiden ve Berlin gibi kütüphanelerde; eleştirmeli neşirleri ve çevirileri çeşitli yayınlarda mevcuttur.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 31 Mayıs 2026 · Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi, "Fârâbî" maddesi; Fârâbî, İhsâü'l-ulûm; Fârâbî, Ârâ' ehli'l-medîneti'l-fâdıla

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

Bu içerik faydalı oldu mu?

Geri bildiriminiz içeriklerimizi geliştirmemize yardım eder.

Bu içerik nasıl hazırlandı? →