İbn Rüşd Kimdir? Hayatı, Eserleri ve Felsefi Düşüncesi

Bu yazıda öğrenecekleriniz

Hayatı
Eserleri
Akıl ve Vahiy: Faslü'l-makâl

İbn Rüşd (1126-1198), Endülüs’ün Muvahhidler dönemindeki en büyük filozoflarından biridir. Aynı zamanda kadı, hekim ve fakihtir. Aristo’nun eserlerine yazdığı şerhlerle hem İslam hem Latin dünyasında “Şârih” (Commentator) olarak anılır. Filozofların savunusu, akıl ve vahyin uyumu konusundaki görüşleri ve fıkıh eseri Bidâyetü’l-müctehid ile tanınır. Bu yazı, hayatını ve düşüncesini kaynaklara göre özetler.

Hayatı

İbn Rüşd, 520/1126’da Kurtuba’da doğdu. Dedesi (el-Cedd) de aynı adı taşıyan ünlü bir Mâlikî fakihi ve Kurtuba kadısıydı; babası da kadılık yaptı. Böyle bir aile ortamında fıkıh, hadis, kelam, edebiyat, tıp ve felsefe eğitimi aldı. Muvahhid halifesi Ebû Yakûb Yûsuf, onu sarayına çağırdı ve Aristo’nun eserlerine şerh yazmasını istedi. Bu çağrı, Muvahhid sarayında filozofların himaye gördüğü bir ortamı yansıtır. İbn Tufeyl’in Hayy b. Yakzân’ı bu çevrede yazıldı; İbn Tufeyl’in Hay b. Yakzân’ı yazısı okunabilir.

İbn Rüşd, Sevilla ve Kurtuba’da kadılık yaptı, halifenin hekimliğini üstlendi. 1195 yıllarında, Ebû Yûsuf Yâkub el-Mansûr döneminde, bazı eserleri eleştirilip filozoflara karşı tepki yükselince Lucena’ya sürüldü; eserlerinin bir kısmının yakıldığı rivayet edilir. Sürgün sebebi olarak siyasi hesaplar ve halkın tepkisini yatıştırma gayreti gösterilir. Bir süre sonra affedildi ve Merakeş’e çağrıldı; 595/1198’de orada vefat etti, cenazesi sonradan Kurtuba’ya taşındı. Endülüs tarihi için Endülüs Emevîleri tarihi yazısı okunabilir.

Eserleri

İbn Rüşd’ün başlıca eserleri şunlardır: Aristo’nun eserlerine Büyük, Orta ve Küçük şerhleri (Cevâmi’), Faslü’l-makâl (din ile felsefe arasındaki ilişki), Keşf an menâhici’l-edille (kelamcıların delillerinin tenkidi), Tehâfütü’t-Tehâfüt (Gazzâlî’ye cevap), Bidâyetü’l-müctehid (karşılaştırmalı fıkıh) ve tıp alanında el-Külliyyât fi’t-Tıbb. Eserlerinin ayrıntılı tanıtımı için İbn Rüşd’ün eserleri yazısı okunabilir.

Akıl ve Vahiy: Faslü’l-makâl

İbn Rüşd, Faslü’l-makâl’de felsefe yapmanın dinen vâcip veya en azından mübah olduğunu savunur. Kur’an’da “Ey basiret sahipleri, ibret alın” (Haşr, 2) ve “Göklerin ve yerin melekûtu üzerinde düşünmüyorlar mı?” (A’râf, 185) gibi ayetleri delil getirir. Ona göre hakikat tektir, akıl ile vahiy çatışmaz; çatışma görünürde ise te’vil yoluyla çözülür. Halk, hatîb ve burhan ehli olmak üzere üç tür insan vardır ve her biri için farklı delil türü uygundur. Bu görüş, kelam ve felsefe arasında uzlaşmacı bir yaklaşım sunar. Tartışmanın ayrıntıları için İbn Rüşd: Tehâfütü’t-Tehâfüt ve akıl-din uyumu yazısı okunabilir.

Gazzâlî’ye Cevap

Tehâfütü’t-Tehâfüt’te İbn Rüşd, Gazzâlî’nin filozofları eleştirdiği yirmi meseleyi tek tek ele alır. Gazzâlî’nin bazı eleştirilerinin İbn Sînâ’nın görüşlerine yönelik olduğunu, Aristo’nun gerçek düşüncesine yönelmediğini savunur. Alemin kıdemi, ilâhî ilim ve haşr gibi konularda filozofları savunurken, İbn Sînâ’nın bazı hatalar yaptığını da kabul eder. Bu eser, İslam felsefesinin hem Doğu’da hem Batı’da sürdürdüğü kavgaların önemli bir örneğidir. Gazzâlî için İmam Gazzâlî yazısı okunabilir.

Fıkıh ve Tıp Alanları

Bidâyetü’l-müctehid, mezhepler arasındaki ihtilafları sebepleriyle birlikte karşılaştıran, fıkıh usulüne dayalı bir eserdir ve günümüzde de karşılaştırmalı fıkıh çalışmalarında kullanılır. İbn Rüşd’ün fakih yönü ayrıca İbn Rüşd’ün fakih yönü yazısında ele alınır. Tıp alanında el-Külliyyât adlı eseri Latince çevirisi Colliget olarak Avrupa’da okundu. Bu eserde kalp, retina, bağışıklık gibi konularda gözlemleri bulunur; bir kişinin çiçek hastalığını bir kez geçirdikten sonra tekrar yakalanmayacağını belirten görüşü sık anılır.

Sevilla ve Kurtuba’da Kadılık

İbn Rüşd’ün kadılık görevi, fıkıh eğitiminin pratikteki karşılığı sayılır. Mâlikî mezhebine mensup olan İbn Rüşd, fetva ve yargılama alanında geniş bilgi sahibiydi. Dedesinin ünlü fetvalarını içeren eserler ve kendi derlediği fetva koleksiyonu, Endülüs ve Mağrib hukuk geleneğinin parçası olarak anıldı. Bu durum, onun yalnızca spekülatif bir filozof değil, aynı zamanda günlük hukuk meseleleriyle uğraşan bir yargıç olduğunu gösterir. Bu çift kimlik, akıl-din ilişkisi konusundaki düşüncelerini de şekillendirmiş görünmektedir.

Kısacası İbn Rüşd, hem hukukçu hem hekim hem filozof kimliğiyle çok yönlü bir şahsiyettir.

Etkisi

İbn Rüşd’ün felsefesi İslam dünyasında Gazzâlî’nin gölgesinde kaldı; Latin Batı’da ise Paris ve Padua üniversitelerinde “Averroizm” adıyla bir akım doğurdu. 1277’de Paris Piskoposu Tempier’in yasakladığı önermeler arasında Averroist görüşler yer aldı. Katkılarının daha geniş çerçevesi için İbn Rüşd: İslam Medeniyetine Katkıları ve Mirası yazısı okunabilir.

Sıkça Sorulan Sorular

İbn Rüşd kimdir?

Ebü’l-Velîd Muhammed b. Ahmed b. Rüşd (1126-1198), Kurtuba’da doğan Endülüslü kadı, hekim ve filozoftur. Latin dünyasında Averroes adıyla bilinir ve “Şârih” lakabıyla Aristo şerhleriyle tanınır.

Tehâfütü’t-Tehâfüt nedir?

İbn Rüşd’ün Gazzâlî’nin Tehâfütü’l-felâsife eserine cevap olarak yazdığı kitaptır. Filozofları savunur ve Gazzâlî’nin eleştirilerinin bir kısmının hedefini bulmadığını ileri sürer.

İbn Rüşd fıkıhta da eser verdi mi?

Evet. Bidâyetü’l-müctehid ve nihâyetü’l-muktesıd, mezhepler arası fıkıh farklarını delilleriyle karşılaştıran ünlü bir eserdir.

İbn Rüşd sürgüne neden gönderildi?

Kaynaklara göre 1195 yıllarında Muvahhid halifesi Ebû Yûsuf Yâkub el-Mansûr tarafından Lucena’ya sürgün edildi; sebep olarak siyasi ve dinî baskılar gösterilir. Daha sonra affedildi ve Merakeş’e çağrıldı.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 27 Nisan 2026 · Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi, "İbn Rüşd" md.; İbn Ebî Usaybia, Uyûnü'l-enbâ; İbn Rüşd, Faslü'l-makâl; İbn Rüşd, Tehâfütü't-Tehâfüt

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

Bu içerik faydalı oldu mu?

Geri bildiriminiz içeriklerimizi geliştirmemize yardım eder.

Bu içerik nasıl hazırlandı? →