Ölünün Kaza Namaz ve Oruçları: Iskat ve Fidye Nasıl Olur?

Hanefi mezhebine göre vefat eden kişinin kaza namaz ve oruç borçları için, vasiyet etmişse bıraktığı malın üçte birinden her bir vakit namaz ve her bir gün oruç için bir fidye verilir; buna ıskat denir. Vasiyet etmemişse mirasçıların bunu yapması zorunlu değildir, ancak kendi rızalarıyla yapmaları güzeldir. Başkası adına namaz kılınmaz. Oruç konusunda ise Şafii mezhebinde, merhumun velisinin onun yerine oruç tutabileceği görüşü de bulunur.

Oruç Konusunda Hadisler

Peygamber Efendimiz “Kim üzerinde oruç borcu olduğu hâlde ölürse, velisi onun yerine oruç tutar” buyurmuştur (Buhârî, Savm; Müslim, Sıyâm). Başka bir rivayette bir kadın, annesinin üzerinde bir aylık oruç borcu varken vefat ettiğini söylemiş, Peygamberimiz onun yerine oruç tutmasını söylemiştir (Buhârî, Savm; Müslim, Sıyâm).

Mezheplerin Yorumu

• Şafii mezhebi: Nevevî gibi âlimlerin tercih ettiği görüşe göre, yukarıdaki sahih hadislere dayanarak velinin ölü adına oruç tutması caizdir. Ayrıca her gün için fidye vermek de mümkündür.
• Hanefi ve Mâliki mezhepleri: Bedenî ibadetlerde niyabet (başkasının yerine yapma) olmayacağı görüşündedir. İbn Abbas ve Hz. Âişe’den gelen “Kimse kimsenin yerine oruç tutmaz, onun yerine yemek yedirir” anlamındaki rivayetleri esas alarak fidyeyi tercih etmişlerdir. Hadisteki “oruç tutar” ifadesini de “oruç tutmuş gibi olmasını sağlar”, yani fidye verir şeklinde yorumlamışlardır.
• Hanbeli mezhebi: Adak orucunun velisi tarafından tutulabileceğini, Ramazan orucu için ise fidye verileceğini söyler.

Fidyenin Miktarı

Hanefilere göre bir günlük oruç için verilecek fidye, bir fakiri bir gün sabah ve akşam doyuracak miktar veya bunun değeridir; bu miktar fitre miktarına eşittir. Namaz konusunda ise âlimler, bir günlük namazın her vakti için bir fidye verilmesini, vitir namazının da ayrı bir vakit sayılmasını söylemiştir; buna göre bir günlük namaz için altı fidye gerekir. Diyanet İşleri Başkanlığı her yıl fitre ve fidye miktarını ilan etmektedir.

Örnek Hesaplama

Bir kişinin 30 gün kaza orucu ve 1 yıllık namaz borcu olduğunu varsayalım:

1. Oruç için: 30 gün x 1 fidye = 30 fidye
2. Namaz için: 365 gün x 6 vakit = 2.190 fidye
3. Toplam: 2.220 fidye

Bu hesap, fidyenin ne kadar yüksek bir meblağa ulaşabileceğini gösterir. Bu nedenle Hanefi âlimleri, fidye miktarının terekenin üçte birini aşmayacağını belirtmiştir.

Iskat ve Devir Uygulaması

Terekenin üçte biri, bütün borçların fidyesini karşılamaya yetmediğinde, sonraki Hanefi âlimleri “devir” denilen bir yol geliştirmiştir. Buna göre belirli bir miktar para veya değerli bir mal fakire verilir, fakir bunu hibe olarak mirasçıya geri verir, mirasçı tekrar fakire verir ve bu işlem borç miktarına ulaşılıncaya kadar tekrar edilir.

Devir Uygulamasının Eleştirisi

Bu uygulama, tarih boyunca pek çok âlim tarafından eleştirilmiştir. Eleştirilerin başlıcaları şunlardır:

• Uygulamanın sünnette ve ilk dönem âlimlerinde bir dayanağı yoktur; sonradan geliştirilmiş bir hiledir.
• Namaz ve oruç gibi temel ibadetleri hafife alma sonucunu doğurabilir. İnsanlar “nasılsa ıskat yapılır” düşüncesiyle ibadetlerini ihmal edebilir.
• Fakire gerçekten bir şey verilmediği için sadakanın asıl amacı gerçekleşmez.
• Uygulamanın bir tören hâline gelmesi, merasimle ibadetin karıştırılmasına sebep olur.

Diyanet İşleri Başkanlığı da devir şeklindeki ıskatın dinî bir dayanağının bulunmadığını, ölünün borcu için yapılabilecek en doğru şeyin imkân ölçüsünde gerçek fidye vermek, dua ve istiğfar etmek olduğunu belirtmektedir.

Asıl Olan: Hayattayken Kaza Etmek

Bu konunun en önemli dersi, kaza borçlarını ölüme bırakmamaktır. Namaz ve oruç borcu olan bir Müslüman, sağlığında bu borçlarını kaza etmeye başlamalıdır. Her vakit namazla birlikte bir kaza namazı kılmak, pazartesi ve perşembe günleri kaza orucu tutmak gibi düzenli bir program yapılabilir. Kaza borcu olan kişinin, ölümünden önce borçlarını tamamlayamama ihtimaline karşı fidye vasiyetinde bulunması da tavsiye edilir.

Hastalık ve Yaşlılık Durumu

İyileşme ümidi olmayan hastalığı veya ileri yaşı nedeniyle oruç tutamayan kişi, hayattayken her gün için fidye verir (Bakara Suresi 2/184). Namaz ise hiçbir durumda düşmez; kişi ayakta kılamazsa oturarak, oturamazsa yatarak ve işaretle kılar. Hanefilere göre başıyla dahi işaret edemeyecek durumdaki hasta, bu hâl bir günden fazla sürerse namazla yükümlü olmaz.

Allah’ın Rahmetine Güvenmek

Kaza borcu olan bir yakınını kaybeden aileler, çoğu zaman merhumun ahiretteki durumu için derin bir endişe duyar. Bu endişe anlaşılırdır; ancak ümitsizliğe dönüşmemelidir. Allah, kullarının hâlini en iyi bilen ve rahmeti her şeyi kuşatandır. Aile, imkânı ölçüsünde fidye verip, merhum için samimiyetle dua ve istiğfar ettikten sonra sonucu Allah’a havale etmelidir. Aynı zamanda bu durumu kendi hayatları için bir uyarı olarak görüp ibadetlerini ertelememeye karar vermeleri, merhumun ardından kalan en güzel derslerden biri olur.

Sık Sorulan Sorular

Evlat anne babasının kaza orucunu tutabilir mi?

Şafii mezhebinin tercih edilen görüşüne göre tutabilir. Hanefi mezhebine göre bunun yerine fidye verilir. Hanefi biri, fidye verecek imkânı yoksa Şafii görüşüyle amel ederek oruç tutabilir.

Ölünün kaç vakit namaz borcu olduğu bilinmiyorsa ne yapılır?

Tahmini bir hesap yapılır ve ihtiyatlı davranılarak biraz fazlası esas alınır. Bu konuda kesin bilgi mümkün olmadığı için, fidyenin yanında dua ve istiğfara ağırlık verilmelidir.

Fidye kime verilir?

Fidye, zekât verilebilecek kişilere verilir. Anne, baba, çocuk ve eşe verilmez. Birden fazla fidye tek bir fakire de verilebilir.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 21 Eylül 2026 · Kaynaklar: Bakara Suresi (2/184); Buhârî, Savm; Müslim, Sıyâm; Nevevî, el-Mecmû'; İbn Âbidîn, Reddü'l-Muhtâr; Diyanet İşleri Başkanlığı, Iskat hakkında açıklamalar