Elmalılı Hamdi Yazır Kimdir? Hayatı ve Eserleri

Elmalılı Muhammed Hamdi Yazır (1878 – 1942), Antalya’nın Elmalı ilçesinde doğan, son dönem Osmanlı ve erken Cumhuriyet dönemi âlimi, müfessir ve felsefe müderrisidir. Hak Dini Kur’an Dili adlı tefsiriyle Türkçe tefsir geleneğinin en çok bilinen eserini yazmıştır.

Hayatı

Elmalılı Hamdi, Elmalı’da doğdu; babası Elmalı’nın tanınmış ailelerinden birine mensuptu. Medrese eğitimini önce memleketinde, ardından İstanbul’da tamamladı. İstanbul’da Dârülfünûn ve çeşitli medreselerde felsefe, mantık ve kelâm dersleri verdi. II. Meşrutiyet döneminde Meclis-i Mebûsan’da Antalya mebusluğu yaptı ve bu dönemde siyasî ve ilmî tartışmalara katıldı.

Cumhuriyet’in kuruluşundan sonra, Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin isteğiyle Kur’an tefsiri yazma görevi aldı. Bu iş için kendisine Diyanet’ten kaynak ve destek sağlandı. Tefsir ve Meal çalışması 1935-1938 arasında yayımlandı. Hamdi Yazır, 1942’de İstanbul’da vefat etti.

İlmî Kişiliği

Yazır, medrese geleneğinin klasik bilgisiyle felsefe ve çağdaş düşünceye açıklığı bir arada taşıyan bir âlimdir. Kelâm, mantık, felsefe, tefsir ve fıkıh alanlarında birikimi vardı. Batı düşüncesine dair bilgisi, tefsirinde dönemin sorularına cevap vermesine imkân tanıdı. Bununla beraber Ehl-i sünnet çizgisinden ayrılmadı; Mâtürîdî-Eş’arî geleneğini ve Hanefî fıkhını esas aldı.

Başlıca Eserleri

• Hak Dini Kur’an Dili: Yaklaşık dokuz ciltlik geniş Türkçe tefsir; ayetlerin anlamı, dil yapısı, kelâm ve fıkıh yönleri ele alınır.
• Metâlib ve Mezâhib: Felsefe ve düşünce akımlarını inceleyen eseri.
• Çeşitli felsefe ve mantık ders kitapları: Dârülfünun ve medrese öğrencileri için yazdığı eserler.

Hak Dini Kur’an Dili’nin Özellikleri

Tefsir, ayeti önce Türkçe meal olarak verir, ardından kapsamlı bir açıklama yapar. Açıklamalarında dil, kelâm, usul ve fıkıh meselelerine yer verir; sûreler arası ve ayetler arası bağlantıları (münâsebet) gösterir. Râzî, Beyzâvî ve Zemahşerî gibi klasik tefsirlerden geniş ölçüde yararlanır. Aynı zamanda modern düşünceye cevap vermeyi hedefler; bu yönüyle klasik ile modern arasında köprü kuran bir eserdir.

Eserin dili, dönemin Osmanlı Türkçesinin son örneklerindendir; bu yüzden günümüz okuyucusu için sadeleştirilmiş baskıları yapılmıştır. Müellifin yöntemi ve etkisi için görüşleri ve etkisi yazısına bakılabilir.

Türkçe Tefsir Geleneğindeki Yeri

Hak Dini Kur’an Dili, Türkiye’de en çok başvurulan Türkçe tefsirlerden biridir. Diyanet ve ilahiyat fakültelerinde okutulur; aynı dönemde yazılan Mehmed Akif Ersoy’un meali ile birlikte anılır. Türkçe Kur’an çalışmalarını tarihsel çerçevede görmek için Türkçe tefsirler ve mealler yazısı da okunabilir.

Yaşadığı Dönem: İmparatorluktan Cumhuriyet’e

Elmalılı Hamdi Yazır, Osmanlı’nın son yarım yüzyılı ile Cumhuriyet’in ilk yirmi yılını kapsayan çalkantılı bir dönemde yaşadı. Meşrutiyet, Balkan Savaşları, Birinci Dünya Savaşı, Kurtuluş Savaşı ve inkılaplar bu dönemin başlıca olaylarıdır. Hamdi Yazır, bu değişimin içinde ilim ve eğitim alanında çalıştı; medrese reformu tartışmalarına katıldı ve Dârülfünun’da ders verdi. Tefsir çalışmasının talep edildiği dönem, dinî hizmetlerin yeniden düzenlendiği bir zamandı.

Tefsir Görevinin Verilişi

1925’te Meclis, Elmalılı Hamdi’ye tefsir, Mehmed Akif Ersoy’a ise meal hazırlama görevi verdi. Elmalılı çalışmasını Diyanet İşleri Başkanlığı’nın kaynaklarıyla yürüttü ve eserini yazarken dönemin ilmî kaynaklarını yoğun biçimde kullandı. Çalışmanın baskısı 1935’te başladı ve 1938’de bitti. Mehmed Akif’in meali ise yayımlanmadı. Bu konudaki ayrıntılar için Türkçe tefsirler ve mealler yazısına bakılabilir.

Vefatı ve Mirası

Hamdi Yazır, 1942’de İstanbul’da vefat etti. Eseri vefatından sonra defalarca basıldı ve ilahiyat fakültelerinde okutuldu. Ölümünden sonra özellikle sadeleştirilmiş baskılar, eserin geniş halk kitlelerine ulaşmasını sağladı.

Eğitim ve Felsefe Dersleri

Hamdi Yazır, Dârülfünun’da felsefe ve mantık dersleri verdi; medrese eğitiminde Batı felsefesinin de okutulması gerektiğini savunan âlimlerdendi. Bu görüşü, eserlerinde felsefî terimleri doğrudan kullanmasıyla da uyumludur. Öğrencileri arasında sonradan ilahiyat ve felsefe alanında tanınan isimler yetişti.

İlmî Çevresi ve Çağdaşları

Hamdi Yazır’ın çağdaşları arasında Mehmed Akif Ersoy, Ömer Nasuhi Bilmen, Mustafa Sabri Efendi ve Said Halim Paşa gibi isimler yer alır. Bunlarla yoğun bir fikrî alışveriş içinde bulunduğu, dergilerde dinî ve felsefî konulara dair tartışmalara katıldığı bilinir. Bu çevre, tefsirinin çağın sorularına cevap veren yönünü açıklar.

Aynı çevrede yetişen şeyhülislamlık makamı mensupları ile ilmiye geleneğinin son temsilcileri arasındaki ilişkiler de eserinin dil ve içeriğine yansımıştır.

Hamdi Yazır’ın Meclis’teki bulunduğu yıllarda Kur’an’ın Türkçe tefsir ve tercümesine dair yapılan tartışmalar, eserinin hazırlık sürecini etkiledi. Bu dönemde hem medrese kökenli hem modern eğitimli aydınların katıldığı kamuoyu, dinî eserlerin dili konusunda çeşitli beklentiler dile getirdi. Elmalılı, ilmî ciddiyeti koruyan bir üslup benimseyerek bu beklentilere cevap vermeye çalıştı.

Sıkça Sorulan Sorular

Hak Dini Kur’an Dili neden yazıldı?

Cumhuriyet’in ilk yıllarında devlet eliyle hazırlatılan Türkçe Kur’an tefsiri projesi çerçevesinde yazıldı. Bu projede Elmalılı tefsir, Mehmed Akif ise meal hazırlamakla görevlendirilmişti.

Elmalılı hangi mezhebe bağlıydı?

Fıkıhta Hanefî, itikatta Ehl-i sünnet çizgisindeydi; Mâtürîdî-Eş’arî geleneğinden etkilenmiştir.

Tefsir hangi dilde yazılmıştır?

Dönemin Osmanlı Türkçesiyle yazılmıştır; sonraki yıllarda sadeleştirilmiş baskıları yayımlanmıştır.

Elmalılı siyasetle ilgilendi mi?

Evet, II. Meşrutiyet döneminde mebusluk yaptı; ancak bilinen asıl yönü ilim ve tefsirdir.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 17 Ağustos 2026 · Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi, "Elmalılı Muhammed Hamdi Yazır" md.; Elmalılı Hamdi Yazır, Hak Dini Kur'an Dili; Elmalılı Hamdi Yazır, Metâlib ve Mezâhib; Diyanet İşleri Başkanlığı kaynakları

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

• İman nedir, kısaca nasıl tanımlanır?
• İmanın şartları kaçtır ve nelerdir?
• Âmentü duası nedir, ezberlemek şart mıdır?
• İman ile İslam arasında fark var mıdır?
• Kelime-i şehâdet nedir, söyleyen Müslüman olur mu?

Bu içerik nasıl hazırlandı? →