Şeyhülislamlık Nedir? Osmanlı’da İlmiye ve Fetva Makamı

Şeyhülislamlık, Osmanlı Devleti’nde fetva vermekle görevli, ilmiye sınıfının başı olan ve devletin en yüksek dinî-hukukî otoritesi sayılan makamdır. Şeyhülislam, İstanbul müftüsü olarak bütün müftülerin başıydı; padişah ve devlet işlerinde şer’î görüş bildirir, ilmiye mensuplarının atanmasında önemli rol oynardı.

Makamın Kökenleri

“Şeyhülislam” unvanı İslâm dünyasında daha önce de kullanılmış, genellikle büyük âlimler için saygı ifadesi olmuştur. Osmanlı’da makam, ilk dönemlerde İstanbul ve diğer şehirlerdeki müftülerin başı olarak şekillendi. Fatih Sultan Mehmed zamanında Molla Fenârî, Molla Hüsrev gibi âlimler müftülük makamında bulundu ve sonraki yüzyıllarda makamın kurumsal yapısı oluştu. Molla Hüsrev bu dönemin tanınmış isimlerindendir. XVI. yüzyılda Kemalpaşazâde ve Ebüssuûd Efendi ile makamın otoritesi büyük ölçüde güçlendi.

Görevleri

• Fetva vermek: Devlet ve toplumun şer’î sorularına, özellikle idarî ve hukukî meselelere cevap vermek.
• İlmiye mensuplarını belirlemek: Müderris ve kadı atamalarında önerilerde bulunmak ve ilmiye sınıfının işleyişini denetlemek.
• Padişah ile ilişkiler: Padişahın kararlarının şeriata uygunluğu hakkında görüş bildirmek. Savaş ilanı, vergi düzenlemeleri gibi önemli konularda fetva alınırdı.

Şeyhülislamlar fetva vermek için “fetvahâne”yi kullanırdı; burada fetva emini ve yardımcı müftüler görev yapardı. Fetvalar kısa ve sorunun içeriğine göre tanzim edilirdi. Şeyhülislamın verdiği fetvalar, kadıların kararlarında ve yönetim kararlarında önemli bir dayanak olmakla birlikte, padişahın yetkisini kaldırmazdı.

İlmiye Teşkilatındaki Yeri

Osmanlı ilmiyesi; müderrisler, kadılar ve müftülerden oluşurdu. Şeyhülislam bu sınıfın başıydı; kazaskerler (Rumeli ve Anadolu) ve İstanbul kadısı ise hemen altında yer alırdı. Medreselerde okutulan dersler arasında fıkıh (Hidâye gibi kitaplar), kelâm (Akâid-i Nesefî), tefsir (Beyzâvî) ve mantık yer alırdı. Sahn-ı Semân ve Süleymaniye medreseleri bu sistemin üst basamaklarındaydı.

Önemli Şeyhülislamlar

Ebüssuûd Efendi (1545-1574) en uzun süre bu görevde kalan ve etkili olan isimlerden biridir. Zenbilli Ali Efendi (XVI. yüzyılın başı), Zekeriyyazâde Yahya Efendi, Çatalcalı Ali Efendi (XVII. yüzyıl) ve son şeyhülislamlardan Mustafa Sabri Efendi gibi isimler diğer tanınan şeyhülislamlardır. Bazıları devlet işlerindeki etkinlikleriyle, bazıları ilmî eserleriyle tanınmıştır. Görevden azil ve atamalar padişah tarafından yapılırdı; bu yüzden makam zaman zaman siyasi gelişmelerden etkilendi.

Makamın Sonu

Makam, Osmanlı Devleti’nin yıkılış süreciyle birlikte önemini yitirdi. Saltanatın kaldırılması (1922) ve hilâfetin kaldırılması (1924) ardından şeyhülislamlık da kaldırıldı; dinî işleri düzenlemek üzere Diyanet İşleri Başkanlığı kuruldu. Bugün Türkiye’de fetva ve din hizmetleri Diyanet İşleri Başkanlığı ve Din İşleri Yüksek Kurulu aracılığıyla yürütülmektedir. Fakıhlerin ve mezheplerin tarihî rolü için dört mezhep imamı yazısına da bakılabilir.

Fetva Süreci ve Fetvahâne

Bir soru geldiğinde fetva emini veya fetva müsevvidi, soruyu inceleyip taslak cevabı hazırlar, şeyhülislam da cevabı onaylar ya da düzeltirdi. Soru “Zeyd’e … olur mu?” şeklinde kişi adlarıyla temsili olarak sorulur, cevap “olur”, “olmaz” gibi kısa verilirdi. Padişaha ait önemli meselelerde fetva, resmî belge olarak saklanırdı. Şeyhülislamın verdiği fetvalar sonradan “fetva mecmuaları” hâlinde derlenirdi; Ebüssuûd, Çatalcalı Ali Efendi ve Feyzullah Efendi mecmuaları bu türdendir.

Şeyhülislam ile Padişah İlişkisi

Şeyhülislam, padişahın en yakın dinî danışmanıydı fakat padişahın iradesine bağlıydı. Bazı padişahlar, fetvaları kendi kararlarını meşrulaştırmak için kullandı; bazı şeyhülislamlar ise fetva vermeyi reddederek görevden alındı veya hayatlarını kaybetti. Tarihî örnekler arasında III. Selim ve II. Mahmud dönemleri gibi reformların fetvalarla desteklenmesi yer alır. Bu ilişki, Osmanlı’da dinî otoritenin devlet içindeki yerini tartışmalı kılan bir konudur.

Makamın Fiziki ve İdari Yapısı

Şeyhülislam kapısı, sonraki adıyla Bâb-ı Meşîhat, İstanbul’da Süleymaniye çevresinde Meşîhat Dairesi olarak teşkilatlandı. Burada fetvahâne, ilmiye sicilleri, ders vekilliği, evkaf ve şer’iyye mahkemelerinin kayıtlarıyla ilgili bürolar yer aldı. 19. yüzyılda Tanzimat reformlarıyla birlikte Şer’iyye mahkemeleri Meşîhat’a bağlı kalırken yeni nizamiye mahkemeleri kuruldu. Bu da şeyhülislamın yetki alanını daralttı.

Şeyhülislamlık Mirası ve Günümüze Yansıması

Osmanlı fetva külliyatı, Türkiye’de ve diğer ülkelerde hukuk tarihi çalışmaları için zengin bir kaynaktır. Fetva geleneğinin bir kısmı Diyanet İşleri Başkanlığı Din İşleri Yüksek Kurulu’nun fetva ve görüş bildirme faaliyetlerinde devam etmektedir. İlmiye teşkilatının tarihi hakkında Ebüssuûd Efendi ve Molla Hüsrev yazıları da incelenebilir.

Şeyhülislamlar ilmî eserler de yazdı: Kemalpaşazâde’nin geniş telif listesi, Ebüssuûd’un tefsiri, Feyzullah Efendi’nin ve Çatalcalı Ali Efendi’nin fetva mecmuaları ilmiyenin üretkenliğini gösterir. Bu eserler Osmanlı ilim hayatının önemli kaynaklarıdır.

Sıkça Sorulan Sorular

Şeyhülislam ile müftü aynı şey midir?

Şeyhülislam, İstanbul müftüsü ve bütün müftülerin başıdır. Diğer müftüler şehirlerdeki fetva görevlileridir.

Şeyhülislamı kim atardı?

Padişah. Şeyhülislamın azli ve atanması da padişahın yetkisindeydi.

Şeyhülislamın verdiği fetva bağlayıcı mıydı?

Fetva, hukuken bağlayıcı bir hüküm değil, şer’î görüş idi; ama kadılar ve devlet yöneticileri için büyük ağırlık taşırdı.

Şeyhülislamlık ne zaman kaldırıldı?

Saltanatın ve hilâfetin kaldırılmasını izleyen 1920’li yılların başında sona erdi; yerini Diyanet İşleri Başkanlığı aldı.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 12 Temmuz 2026 · Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi, "Şeyhülislâm" md.; İlber Ortaylı, Osmanlı İmparatorluğu'nda ilmiye teşkilatı çalışmaları; Mehmet İpşirli, Osmanlı'da şeyhülislâmlık; İsmail Hakkı Uzunçarşılı, Osmanlı Devletinin İlmiye Teşkilâtı

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

• İman nedir, kısaca nasıl tanımlanır?
• İmanın şartları kaçtır ve nelerdir?
• Âmentü duası nedir, ezberlemek şart mıdır?
• İman ile İslam arasında fark var mıdır?
• Kelime-i şehâdet nedir, söyleyen Müslüman olur mu?

Bu içerik nasıl hazırlandı? →