Molla Fenârî Kimdir? İlk Osmanlı Şeyhülislamının Hayatı ve Eserleri

Molla Fenârî, asıl adıyla Şemseddin Muhammed b. Hamza, 1350 yılında doğmuş, 1431 yılında Bursa’da vefat etmiş Osmanlı âlimidir. Sultan II. Murad döneminde müftülük makamına getirilmesi sebebiyle ilk Osmanlı şeyhülislamı kabul edilir. Fıkıh usulü, kelâm, mantık ve tasavvuf alanlarındaki eserleriyle Osmanlı medrese geleneğinin temellerini atan isimlerdendir.

Adı ve ailesi

“Fenârî” nisbesinin kaynağı konusunda farklı görüşler vardır. Bir kısım kaynaklar bunu ailenin Bursa yakınlarındaki Fenâr köyüne, bir kısmı ise fener yapımıyla uğraşan bir atasına bağlar. Kesin olan, onun Anadolu’da yetişmiş ve Osmanlı’nın ilk yüzyıllarında ilmî hayatı şekillendirmiş bir aileden gelmesidir. Oğulları ve torunları da ilmiye sınıfında önemli görevler üstlenmiştir.

İlim yolculuğu

İlk eğitimini babasından ve Anadolu’daki hocalardan aldı. Ardından Kahire’ye giderek Ekmeleddin el-Bâbertî gibi büyük âlimlerden ders okudu. Aynı yıllarda orada bulunan Seyyid Şerif Cürcânî ile birlikte ders gördüğü nakledilir. Tasavvufta ise Konya’da Sadreddin Konevî’nin eserleri ve talebeleri aracılığıyla İbnü’l-Arabî geleneğini tanıdı.

Anadolu’ya döndükten sonra Bursa’da müderrislik ve kadılık yaptı. Bursa’nın ilim merkezi olarak yükselmesinde onun katkısı büyüktür.

Şeyhülislamlık

1424 yılında Sultan II. Murad tarafından Bursa müftülüğüne getirildi. O dönemde müftülük, sonraki yüzyıllardaki kadar kurumsal bir yapıya sahip değildi; ancak Molla Fenârî’nin şahsında devletin en yüksek dinî otoritesi olarak görüldü. Bu yüzden Osmanlı tarihçileri onu ilk şeyhülislam olarak kaydetmiştir.

Kaynaklarda, onun devletin adalet ve hukuk işlerinde danışılan bir otorite olduğu, fetvalarında ilmî derinliği ve halkın maslahatını birlikte gözettiği vurgulanır.

Başlıca eserleri

• Fusûlü’l-bedâyi’ fî usûli’ş-şerâyi’: Hanefî ve Şâfiî usul geleneklerini birleştiren kapsamlı bir fıkıh usulü eseri. Osmanlı medreselerinde uzun süre itibar görmüştür.
• Misbâhu’l-üns: Sadreddin Konevî’nin Miftâhu’l-gayb adlı eserine yazdığı şerh; tasavvuf düşüncesinin önemli metinlerindendir.
• el-Fevâidü’l-Fenâriyye: Mantıkta meşhur Îsâgūcî şerhi; medreselerde ders kitabı olarak yüzyıllarca okutulmuştur.
• Aynü’l-a’yân: Fâtiha Suresi tefsiri.

İlmî kişiliğinin özellikleri

Molla Fenârî, farklı ilimleri birbirine bağlayabilen bir âlimdi. Fıkıh usulünde titiz bir hukukçu, mantıkta sistemli bir düşünür, tasavvufta ise derin bir yorumcuydu. Bu çok yönlülük, Osmanlı ilim geleneğinin karakteristik özelliği hâline geldi: aklî ve naklî ilimleri birlikte okumak, fıkıh ile tasavvufu birbirinin alternatifi değil tamamlayıcısı olarak görmek.

Dersler

1. Sağlam bir ilim geleneği, farklı merkezlerden bilgi almaya açık olmakla kurulur.
2. Akıl ve nakil ilimleri birbirini tamamlar.
3. Kurumlar, onları temsil eden şahsiyetlerin kalitesiyle değer kazanır.

Sık Sorulan Sorular

Şeyhülislam ne demektir?

Osmanlı’da en yüksek dinî otorite ve baş müftü anlamına gelen bir unvandır. Fetva işleri ve ilmiye teşkilatının başında bulunurdu.

Molla Fenârî’nin kabri nerededir?

Bursa’da, kendi adıyla anılan mescidin yanında defnedilmiştir.

Molla Fenârî hangi mezheptendi?

Fıkıhta Hanefî, itikatta Mâtürîdî’dir; ancak Şâfiî usulüne de hâkim olup eserinde iki geleneği birlikte değerlendirmiştir.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 21 Eylül 2026 · Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi, "Molla Fenârî" maddesi; Taşköprizâde, eş-Şekâiku'n-Nu'mâniyye; TDV İslâm Ansiklopedisi, "Şeyhülislâm" maddesi