İmam-ı Âzam Ebû Hanîfe Eserleri: Başlıca Kitapları
Ebû Hanîfe'ye nisbet edilen eserler hangileridir? el-Fıkhü'l-ekber, el-Âlim ve'l-müteallim, Vasiyye ve Müsned gibi kitapların muhtevası ve nisbet tartışmaları.
- Eserlerin Nisbeti Meselesi
- el-Fıkhü'l-ekber
- el-Fıkhü'l-ebsat ve el-Âlim ve'l-müteallim
Ebû Hanîfe’ye nisbet edilen başlıca eserler; el-Fıkhü’l-ekber, el-Fıkhü’l-ebsat, el-Âlim ve’l-müteallim, Risâle ilâ Osmân el-Bettî, el-Vasiyye ve Müsned‘dir. Bu eserlerin çoğu itikat ve ilim anlayışına dairdir; fıkhî görüşleri ise ağırlıklı olarak öğrencilerinin kitapları aracılığıyla aktarılmıştır.
Eserlerin Nisbeti Meselesi
Ebû Hanîfe’nin görüşlerini bizzat yazıya geçirip geçirmediği konusu bilim dünyasında tartışmalıdır. Fıkhî görüşleri çoğunlukla öğrencileri Ebû Yûsuf ve Muhammed eş-Şeybânî tarafından kitaplara geçirildi. İtikat konusundaki risaleler ise öğrencilerine ait rivayetlerle, çoğu zaman onların imlasıyla günümüze ulaştı. Bu yüzden eserleri tanıtırken “nisbet edilen” ifadesi kullanmak ilmî açıdan doğrudur.
el-Fıkhü’l-ekber
el-Fıkhü’l-ekber adlı kısa metin, “büyük fıkıh” yani itikat ilmi anlamına gelir. Metnin birkaç rivayeti bulunur ve bunlardan biri Ebû Hanîfe’nin öğrencisi Ebû Mutî’ el-Belhî’den gelir. Eserde Allah’ın birliği, sıfatları, kader, iman ve sahabe konuları kısa maddelerle ele alınır; Hâricî ve Mu’tezilî görüşlere cevap niteliği taşır. İman konusunda tasdik ve ikrarın esas olduğunu, amellerin imandan ayrı olduğunu belirtir. Bu eser, sonraki dönemde Mâtürîdî kelâmının temel referanslarından biri oldu. Metnin Ebû Hanîfe’ye aidiyeti konusunda araştırmacılar farklı görüşlere sahiptir; ancak ortak kanaat, içeriğinin Ebû Hanîfe ekolünün görüşlerini yansıttığıdır.
el-Fıkhü’l-ebsat ve el-Âlim ve’l-müteallim
el-Fıkhü’l-ebsat, Ebû Hanîfe ile Ebû Mutî’ el-Belhî arasında geçen soru-cevap formunda yazılmış itikat metnidir. el-Âlim ve’l-müteallim ise hoca-öğrenci diyalogu biçiminde, iman, kader ve ilmin değerine dair konuları ele alır. Bu iki eser, ilk dönem Hanefî akaid anlayışının nasıl oluştuğunu gösterir. Dil, zaman zaman daha sade ve doğrudan bir üsluptadır ve meseleler tartışmaya açılarak işlenir.
Risâle ve Vasiyye
Risâle ilâ Osmân el-Bettî, Basra’daki bir âlime yazıldığı belirtilen mektuptur ve itikadî konulardaki farklı görüşlere karşı Ebû Hanîfe’nin tutumunu yansıtır. el-Vasiyye ise öğrencilerine nasihat ve akaid esaslarını içeren metindir. Bu iki metin, Ebû Hanîfe’nin ilim, ahlâk ve itikat anlayışını tamamlayan ek belgelerdir.
Müsned ve Hadis Rivayetleri
“Müsnedü’l-İmâm el-A’zam” adıyla bilinen eser, Ebû Hanîfe’nin rivayet ettiği hadislerin sonradan derlenmesiyle oluşmuştur. Harezmî gibi âlimlerin derlediği “Câmiu’l-mesânîd” ise on beş müsned rivayetini bir arada toplar. Bu derlemeler hadis alanındaki rivayetlerini göstermekle birlikte, Ebû Hanîfe’nin hadis rivayetinin sınırlı olduğu yönündeki eleştirileri tartışmaya açmıştır. Bu eleştirilere Hanefî âlimler, onun hadis ilmindeki titizliğine işaret ederek cevap verdi.
Fıkhî Görüşlerinin Aktarıldığı Kitaplar
Ebû Hanîfe’nin fıkıh görüşleri asıl olarak el-Asl, el-Câmiu’s-sagîr, el-Âsâr ve Kitâbü’l-Harâc gibi öğrenci eserlerinde bulunur. Bu eserler “zâhirü’r-rivâye” kitapları olarak Hanefî fıkhının temelini oluşturdu. Daha sonra Serahsî ve Kâsânî gibi fakihler bu eserleri şerh ettiler. Ebû Hanîfe’nin hayatı ve mezhebi için dört mezhep imamı yazısına bakılabilir.
Eserlerin Yazma Nüshaları ve Neşirleri
El-Fıkhü’l-ekber’in nüshaları dünyanın çeşitli kütüphanelerinde bulunur ve metin 20. yüzyılda Hayderabad ve Kahire’de basılmıştır. Muhammed Zâhid el-Kevserî, Ebû Hanîfe’ye nisbet edilen risaleleri toplayarak neşretmiş ve bunlara açıklamalar yazmıştır. Bu neşirler, eserlerin rivayet zincirinin ve metin farklarının araştırılmasını mümkün kılmıştır. Ayrıca el-Fıkhü’l-ekber üzerine Ebü’l-Müntehâ el-Mağnisâvî ve Ali el-Kārî gibi âlimlerin şerhleri bulunur; bu şerhler metnin akaid eğitiminde kullanılmasını sağlamıştır.
Eserlerdeki Başlıca İtikadî Konular
El-Fıkhü’l-ekber’de iman, ameller ve büyük günah işleyen konusunda Mürcie’nin ve Hâricîlerin aşırılığına karşı orta yol aranır: büyük günah işleyen mümin imandan çıkmaz, fakat sorumludur. Kader konusunda hayır ve şerrin Allah’ın dilemesiyle olduğu, kulun fiillerinde sorumluluğunun bulunduğu belirtilir. Sahabe konusunda hepsinin sevilmesi, aralarındaki ihtilafta ise sükût edilmesi esastır. Ru’yetullah ve Allah’ın sıfatları konusunda da Ehl-i sünnet çizgisi savunulur. Bu maddeler sonradan Mâtürîdî ve Nesefî metinlerinde ayrıntılandırıldı.
Ebû Hanîfe’nin Öğrencileri ve Eser Nakli
Ebû Hanîfe’nin ilmi, Ebû Yûsuf, Muhammed eş-Şeybânî, Züfer b. Hüzeyl, Hasan b. Ziyâd ve Ebû Mutî’ el-Belhî gibi öğrencileriyle yayıldı. Her biri hocasından aldıklarını farklı biçimde yazdı veya rivayet etti. Bu çeşitlilik, mezhepte içtihat farklarının doğmasına yol açtı. Özellikle Züfer’in kıyas yönündeki görüşleri ve Ebû Yûsuf’un hadise yakın tercihleri bu çeşitliliğe örnektir.
Hanefî Mezhebine Katkı Biçimleri
Ebû Hanîfe’nin eserlerinden çok öğretim yöntemi etkili oldu. Ders halkasında meseleleri öğrencileriyle istişare ederek çözmesi, mezhebin “şûrâ fıkhı” olarak nitelenmesine yol açtı. Öğrencilerinin kitapları bu istişare sonuçlarını kaydetti. Yöntem, bir kişinin görüşü yerine bir heyetin ortak içtihadı olarak anıldı. Ona atfedilen “Bu bizim görüşümüzdür; daha güzelini getirene teslim oluruz” mealindeki söz, ilmî açıklığın ifadesi olarak sık nakledilir.
Sıkça Sorulan Sorular
Ebû Hanîfe kitap yazdı mı?
Ona nisbet edilen birkaç eser vardır; ancak fıkhî görüşlerinin büyük kısmı öğrencileri tarafından yazıya geçirilmiştir.
Fıkh-ı Ekber ne demektir?
İtikat ilmini ifade eden “büyük fıkıh” anlamındadır; Ebû Hanîfe’ye nisbet edilen kısa akaid metnidir.
Müsned Ebû Hanîfe’nin kendi kitabı mıdır?
Hayır. Sonradan öğrencilerinin rivayetleri üzerinden derlenmiş koleksiyonlardır.
Fıkıh görüşlerini nereden öğrenebiliriz?
Muhammed eş-Şeybânî ve Ebû Yûsuf’un kitapları ile sonraki Hanefî şerhlerinden.
Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: · Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi, "Ebû Hanîfe" md.; Ebû Hanîfe'ye nisbet edilen Fıkh-ı Ekber ve Vasiyye metinleri; Muhammed Zâhid el-Kevserî, en-Nüket; Ebû Zehre, Ebû Hanîfe: Hayâtühû ve Asruhû
İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular
80 sorunun tamamı →Bu içerik faydalı oldu mu?
Geri bildiriminiz içeriklerimizi geliştirmemize yardım eder.
Kaynakça
- TDV İslâm Ansiklopedisi, "Ebû Hanîfe" md.
- Ebû Hanîfe'ye nisbet edilen Fıkh-ı Ekber ve Vasiyye metinleri
- Muhammed Zâhid el-Kevserî, en-Nüket
- Ebû Zehre, Ebû Hanîfe: Hayâtühû ve Asruhû
Genel kaynaklarımız için Kaynakça sayfasına bakınız. Fetva için: Diyanet İşleri Başkanlığı, Alo 190.