İkrime Mevlâ İbn Abbâs Kimdir? Hayatı, İlmi ve Hikmetli Sözleri

İkrime (ö. 723-724 civarı), İbn Abbas’ın azatlısı ve talebesi olup tefsir, megâzî ve hadiste öne çıkan bir tâbiîdir. Berberî asıllı olduğu belirtilen İkrime, Mekke ve Medine’de ders vermiş, hakkında hem övgü hem eleştiri içeren rivayetlerle anılmıştır. Altı büyük hadis kitabında rivayetleri bulunur.

Kökeni ve İbn Abbas ile bağı

İkrime, Kuzey Afrika Berberî kökenli olup, Hüseyin b. Ebi’l-Hurr el-Anberî’ye ait bir köle idi. Bu kişi İbn Abbas’a hediye etmiş, İbn Abbas da onu azat etmiştir. Böylece İkrime İbn Abbas’ın “mevlâsı” olarak anıldı. İbn Abbas, ilme düşkünlüğünü görünce ona Kur’an ve sünnet öğretti. Rivayete göre İbn Abbas, bazen İkrime’nin ayağına bukağı vurur, onu ilim öğrenmesi için sıkı tutardı. Bu anlatı, İbn Abbas’ın onu yetiştirme gayretini yansıtır. Doğum tarihi konusunda kesin bilgi yoktur; kaynaklarda yaklaşık 25 (645) civarı geçer. Mevlâ kavramı hakkında genel bilgi için Atâ b. Ebû Rebâh yazısı da faydalı olabilir.

Tefsir ve megâzî ilmi

İkrime, İbn Abbas’tan ayetlerin iniş sebepleri, kelime anlamları ve Kur’an kıssaları konusunda geniş bilgi aktarmıştır. Rivayete göre “Kur’an’daki her ayetin nerede ve kim hakkında indiğini bilirim” demiştir; bu söz onun ilmî donanımına vurgu yapar. Megâzî (Hz. Peygamber’in savaşları) ve siyer konularında da bilgi sahibi olduğu kaynaklarda belirtilir. Bu birikimiyle Medine ve Mekke’de ders halkaları kurmuş, öğrencileri arasında Eyyûb es-Sahtiyânî, Amr b. Dînâr ve başkaları yer almıştır. Mücâhid b. Cebr ile aynı mektebe ait olmakla birlikte, aralarındaki rekabet ve farklı yorumlar kaynaklarda anılır.

Hakkındaki tartışmalar

İkrime hakkında hadis âlimleri arasında üç tür değerlendirme bulunur. Birincisi, onu güvenilir ve ilim sahibi kabul edenlerdir; Buhârî, Ahmed b. Hanbel ve diğerleri bu görüşü benimser. İkincisi, onun Haricî (özellikle Sufrî kolu) eğilimleri taşıdığını iddia edenlerdir. Üçüncüsü ise onun hakkında yalan söylediği yönündeki bazı eleştirilerdir; bunların büyük kısmı çağdaşı bazı kişilerden gelir ve sonradan tahkik edildiğinde ağırlığının sınırlı olduğu belirtilir. Medineli bazı âlimlere nispet edilen sert sözler aktarılır; fakat hadis usûlünde “cerh ve ta’dil” kuralları gereği, eleştirinin sebebi açıklanmalı ve sağlam olmalıdır. Çoğu muhaddis, bu şartların sağlanmadığı kanaatindedir. Bu nedenle tartışma, hadis tenkidi yönteminin önemli örneklerinden biri olarak okunabilir.

Hadis rivayetindeki yeri

İkrime’nin hadisleri Buhârî, Ebû Dâvûd, Tirmizî, Nesâî ve İbn Mâce’de bulunur. Müslim ise onun rivayetlerine daha sınırlı yer vermiştir. Bu farklılık, muhaddislerin farklı kriterlerini yansıtır. Bazı rivayetlerinin ravisi olarak Eyyûb es-Sahtiyânî ve Hammâd b. Zeyd gibi güvenilir isimlerin bulunması, onun rivayetlerinin sağlamlığı yönünden önemli bulunmuştur. Bu yüzden tâbiîn dönemi ravilerinin değerlendirilmesinde sadece tek bir eleştiriye bakmak yerine, bütün rivayet zincirlerine bakmak gerekir.

Vefatı

İkrime, 105 (723-724) yılında Medine’de vefat etti; bazı kaynaklarda 104-107 arası farklı yıllar da geçer. Aynı gün Kesîr İzzet adlı şairin de öldüğü, bu sebeple “Fakîhlerin ve şairlerin en büyüğü aynı günde öldü” denildiği anlatılır. Bu anlatı edebî bir süslemeyle aktarılmış olabilir. Kabrinin yeri Medine olarak kabul edilir.

Cerh ve ta’dil yöntemi açısından İkrime

Hadis tenkidinde bir ravi hakkında kötü hüküm verilebilmesi için eleştirinin sebebinin açık, sağlam ve ravinin hadis rivayetini doğrudan ilgilendiren bir kusur olması gerekir. Mezhebî eğilim ithamı (örneğin Haricîlik), tek başına ravinin rivayetini reddetmeyi gerektirmez; hadis âlimleri, bidat sahibi olsa bile doğru sözlü olan ravinin rivayetini belirli şartlarla kabul etmiştir. İkrime hakkında bu ilke sıkça tartışılmıştır. Buhârî ve Ahmed b. Hanbel gibi muhaddislerin onun rivayetlerini kabul etmesi, bu yaklaşımın bir sonucudur. Bu örnek, cerh ve ta’dil ilminin ne kadar ayrıntılı ve temkinli çalıştığını gösterir.

Bugünkü araştırmacılar, İkrime üzerindeki iddiaları değerlendirirken kaynakların yazıldığı dönemi, ravilerin birbirleriyle rekabetini ve siyasi-mezhebî ortamı da dikkate alır. Böylece tek taraflı hükümlerden kaçınmak mümkün olur.

Sonuç olarak İkrime’nin hayatı, ilim talebinde köle-azatlı ayrımının aşıldığını ve ravi eleştirisinde adil ve ölçülü davranmanın gerektiğini gösteren öğretici bir örnektir.

Değerlendirme

İkrime örneği, hadis ilminde ravinin hem ilmî hem ahlâkî yönlerinin dikkatle incelendiğini gösterir. Ayrıca İbn Abbas’ın tefsir mirasının nasıl aktarıldığını anlamak için önemli bir halkadır. Aynı mektebe mensup Saîd b. Cübeyr ile Muhammed b. Sîrîn gibi şahsiyetler de aynı zincirin başka kollarını temsil eder; bkz. Muhammed b. Sîrîn.

Sıkça Sorulan Sorular

İkrime kimdir?

İbn Abbas’ın azatlısı (mevlâ), Berberî asıllı, tefsir ve hadiste öne çıkan, 723-724 civarında Medine’de vefat eden tâbiî âlimdir.

İkrime hakkında neden tartışma vardır?

Bazı çağdaşları ve sonraki âlimler onu Haricî görüşlere meyilli olmakla ve yalan söylemekle itham etmiştir; birçok hadis âlimi ise bu iddiaları reddederek onu güvenilir kabul etmiştir.

Buhârî İkrime’den rivayet etti mi?

Evet. Buhârî Sahîh’inde İkrime’den rivayetlere yer vermiştir; bu, hadis ilmindeki genel itibarına işaret eder.

Tefsirdeki katkısı nedir?

İbn Abbas’tan öğrendiği ayetlerin iniş sebebi, kelime anlamları ve kıssalar konusundaki bilgileri aktarmıştır.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 8 Ekim 2026 · Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi, "İkrime" md.; Buhârî, Sahîh (İkrime rivayetleri); Zehebî, Siyeru a'lâmi'n-nübelâ; Diyanet İşleri Başkanlığı, diyanet.gov.tr

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

• İman nedir, kısaca nasıl tanımlanır?
• İmanın şartları kaçtır ve nelerdir?
• Âmentü duası nedir, ezberlemek şart mıdır?
• İman ile İslam arasında fark var mıdır?
• Kelime-i şehâdet nedir, söyleyen Müslüman olur mu?

Bu içerik nasıl hazırlandı? →