Abdullah b. Mübârek Kimdir? Hayatı, İlmi ve Hikmetli Sözleri

Bu yazıda öğrenecekleriniz

Doğumu ve ailesi
İlim yolculukları ve hocaları
Ticaret ve cömertliği

Abdullah b. Mübârek (yaklaşık 736-797), Merv’de doğan, hadis, fıkıh, zühd ve cihat alanlarında seçkin bir yeri olan büyük bir âlimdir. Zengin bir tüccar olarak servetini ilme, fakirlere ve cihada harcamış, Kitâbü’z-Zühd ve Kitâbü’l-Cihâd gibi eserler yazmıştır. Hît’te sefer dönüşü vefat etmiştir.

Doğumu ve ailesi

Abdullah b. el-Mübârek el-Hanzalî, Horasan’ın Merv şehrinde 118 (736) yılında doğdu. Babası Mübârek Türk asıllı, annesi Hârizm kökenliydi; kaynaklar bu nesep bilgilerinde farklılık gösterir. Babasının ticaretle uğraşan, varlıklı bir kişi olduğu ve ona maddî bir zemin hazırladığı anlatılır. Gençliğinde zevk ve eğlenceye düşkün olduğu, sonra bir olayın etkisiyle ilme ve zühde yöneldiği rivayet edilir. Bu rivayetin ayrıntıları menkıbevî olabilir. Horasan, o dönemde İslâm ilminin önemli bir bölgesi olarak kabul ediliyordu; Merv’de Şu’be, Süfyân es-Sevrî gibi isimlerin öğrencileri ders veriyordu.

İlim yolculukları ve hocaları

Abdullah b. Mübârek, ilim için Kûfe, Basra, Mekke, Medine, Şam, Mısır ve Yemen gibi pek çok şehre seyahat etti. Süfyân es-Sevrî, Mâlik b. Enes, Evzâî, Leys b. Sa’d, Ebû Hanîfe ve Süfyân b. Uyeyne gibi âlimlerden ilim aldı. Hanefî fıkhını Ebû Hanîfe’den veya onun öğrencilerinden öğrendiği kaynaklarda geçer. Bu geniş seyahat ve hocalık çeşitliliği, onun farklı mezheplerin birikimini birleştiren bir âlim olmasını sağladı. Hocalarından Süfyân es-Sevrî, Leys b. Sa’d, Evzâî ve Süfyân b. Uyeyne hakkında ayrı yazılar bulunmaktadır.

Ticaret ve cömertliği

Abdullah b. Mübârek, ticaret yaparak geçinirdi ve bunu kimseye yük olmama ilkesine bağlardı. Kazancının önemli bir bölümünü ilim talebelerine, fakirlere ve cihada harcadığı anlatılır. Her yıl hac ve cihat arasında gidip geldiği, bir yıl hacca, bir yıl cihada çıktığı kaynaklarda aktarılır. Kazancını harcarken şöyle dediği rivayet edilir: “Ben ticaret yapıyorum ki, ilim ehline yardım edebileyim.” Bu söz, sahabeden beri gelen helâl kazanç ve infak ahlâkıyla örtüşür. Kur’an’da “Mallarını Allah yolunda harcayanların durumu…” (Bakara Suresi, 2/261) buyrulur.

Hadis ilmi ve eserleri

Abdullah b. Mübârek, hadis ilminde seçkin bir yere sahipti. Kaynaklar onu “hâfız”, “sika” ve “imam” gibi ifadelerle över. Hadis kitaplarında, onun hadis rivayeti ve senetleri sıkça yer alır. Eserlerinden Kitâbü’z-Zühd ve’r-rekâik, zühd ve kalp inceliği konularında hadis ve haberleri toplayan en eski eserlerden biridir. Kitâbü’l-Cihâd ise cihat ahlâkı, ödülü ve ilkelerine dair haberleri içerir. Bu iki eserin yazma ve basılı nüshaları mevcuttur. Hadis rivayeti ve ilim ahlâkı konusundaki sözleri, hadis usûlü literatüründe sık anılır. Ayrıca “isnad dindendir; isnad olmasaydı, herkes dilediğini söylerdi” sözü ona nispet edilir ve Müslim’in mukaddimesinde geçer.

Cihat ve sınır görevi

Abdullah b. Mübârek, çoğu zaman Tarsus ve Mıssîsa gibi Bizans sınırındaki ribatlarda nöbet tutar, cihada katılırdı. Cihat ile ilim arasında bağ kurup ikisini birlikte yürüttü. Kaynaklarda, Mekke’de ibadetle meşgul olan arkadaşı Fudayl b. İyâz’a gönderdiği ve ibadet ile cihadın kıymetini kıyaslayan mısralar anlatılır; bu anekdotun ayrıntılarında farklılıklar vardır. İslâm hukukunda cihat belirli şartlara bağlıdır; erken dönem cihat anlatılarını tarihî bağlam içinde, modern kavramlarla karıştırmadan okumak gerekir. Arkadaşı Fudayl b. İyâz ise ibadet ve zühd yönüyle bilinir.

Sözleri ve nasihatleri

Ona nispet edilen sözler arasında ilim ve takva, kul hakkı, güzel ahlâk ve nefsi muhasebe konuları ön plandadır. “İlim, amel etmek için öğrenilir” ve “Kendini beğenmişlik, aklın afetidir” gibi ifadeler farklı kaynaklarda geçer. Müslüman kardeşliği konusunda, kişinin başkasının kusurunu araştırmak yerine kendi kusuruna bakması gerektiğini söylemiştir. Bu sözlerin lafzı kaynaklar arasında küçük farklılıklar gösterir.

Hît’teki kabrinin çevresi, Irak’ın değişen siyasi şartları nedeniyle farklı dönemlerde bakım ve zarar görmüş olabilir; bu yüzden güncel durum için yerel kaynaklara bakmak gerekir.

Hayatı, ilim, ticaret ve cömertliğin birlikte yürüyebileceğini gösteren bir örnek olarak anılır.

Vefatı

Abdullah b. Mübârek, 181 (797) yılında bir cihat seferinden dönerken Fırat kıyısındaki Hît şehrinde vefat etti ve orada defnedildi. Kabri hâlâ ziyaret edilen yerlerden biridir; ziyaret ve kabrin bugünkü durumu hakkında güncel bilgi için yerel kaynaklara başvurulmalıdır. Hadis ve zühd literatüründe temel kaynaklar arasında yer alan eserleri, öğrencileri aracılığıyla sonraki nesillere ulaşmıştır.

Sıkça Sorulan Sorular

Abdullah b. Mübârek kimdir?

Yaklaşık 736’da Merv’de doğan, 797’de Hît’te vefat eden, hadis, fıkıh, zühd ve cihat alanlarında tanınan, zengin bir tüccar olup ilme hizmet eden büyük âlimdir.

Kitâbü’z-Zühd nedir?

Zühd ve rakâik konularında hadisler ve haberleri toplayan, erken dönem zühd edebiyatının önemli eserlerinden biridir. Ayrıca Kitâbü’l-Cihâd adlı eseri de vardır.

Ticareti ve ilimle ilişkisi nasıldı?

Ticaretle kazandığı geliri ilim talebelerine ve fakirlere harcar, hac ve cihat yolculuklarını finanse ederdi. Bu cömertliği kaynaklarda öne çıkar.

Hangi mezhebe yakındı?

Hanefî fıkhını Ebû Hanîfe’nin öğrencilerinden öğrendi; yine de Mâlik, Evzâî ve Süfyân es-Sevrî gibi diğer âlimlerden de ilim aldı. Mezhep taassubu olmayan bir âlimdir.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 28 Eylül 2026 · Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi, "Abdullah b. Mübârek" md.; İbnü'l-Mübârek, Kitâbü'z-Zühd ve'r-rekâik; Zehebî, Siyeru a'lâmi'n-nübelâ; Diyanet İşleri Başkanlığı, diyanet.gov.tr

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

Bu içerik faydalı oldu mu?

Geri bildiriminiz içeriklerimizi geliştirmemize yardım eder.

Bu içerik nasıl hazırlandı? →