Şazelilik: Ebu’l-Hasan eş-Şazeli ve Kuzey Afrika

Şâzelilik, Ebu’l-Hasan eş-Şâzelî’ye (593-656/1196-1258) nispet edilen ve Kuzey Afrika ile Mısır’da yayılan Sünnî tasavvuf yoludur. Hizb ve dua geleneği, toplum içinde çalışarak yaşama vurgusu ve İbn Atâullah’ın el-Hikem’iyle tanınır. Şâzelîlik bir fıkıh mezhebi değil, Sünnî çizgide bir manevî yoldur. Bu yazı tarafsız ve akademik bir bakışla hazırlanmıştır.

Ebu’l-Hasan eş-Şâzelî’nin Hayatı

Ali b. Abdullah eş-Şâzelî, 593/1196 civarında Fas’ın Gumâre bölgesinde doğdu. Soyunun Hz. Hasan’a ulaştığı kaynaklarda belirtilir. Tunus’ta bulunduğu dönemde “Şâzelî” nispeti, Tunus yakınlarındaki Şâzile köyüyle ilişkilendirilir. Manevî eğitimini Abdüsselâm b. Meşîş’ten aldığı, onun rehberliğinde Fas’taki Cebel-i Alem’de yetiştiği anlatılır. Daha sonra İskenderiye’ye yerleşti ve burada müridlerini yetiştirdi; hac yolculuğu sırasında 656/1258’de Mısır’ın Humeysira bölgesinde vefat etti. Hayatına dair bilgiler müridlerinin ve sonraki dönem yazarlarının eserlerine dayanır; bunlarda menkıbevî unsurlar yoğundur. Bu sebeple tarihî ayrıntılarda temkinli bir dil gerekir. Tarikatların genel yapısı için tarikat nedir? Tarikatların ortaya çıkışı ve yapısı yazısı okunabilir.

Öğreti: Toplum İçinde Tasavvuf

Şâzelî yolunun öne çıkan özelliği, mürîdin dünyadan el etek çekmesini değil, ticaret ve meslek hayatında yer alırken kalbini Allah’a bağlı tutmasını esas almasıdır. Kaynaklarda Şâzelî’nin kendisinin de geçimini sağlayan, giyimine özen gösteren ve zahiri sadelik yerine kalbî sadeliği önemseyen bir tutumu olduğu anlatılır. Şükür, tevekkül, Allah’a güven ve ihlas, öğretinin temel temalarıdır. Bu yaklaşım, yolun şehirli ve çarşı esnafı arasında yaygınlaşmasını sağladı. Şâzelî öğretisinin ahlâkî yönü, zühd anlayışını farklı biçimde yorumlaması ile tarikatlar arasında belirgin bir yer tutar.

Hizb Geleneği

Şâzelîlikte “hizb” (belirli dua ve zikir düzeni) önemli bir yer tutar. Ebu’l-Hasan eş-Şâzelî’ye nispet edilen Hizbü’l-bahr ve Hizbü’l-kebîr, Şâzelî çevrelerde yaygın okunan dualardır. Bu hizbler, Kur’an ayetleri ve Hz. Peygamber’e nispet edilen dualarla birleşen, Allah’a sığınma ve rızık, korunma gibi taleplerin yer aldığı metinlerdir. Hizblerin ona nispeti ve okunma biçimi konusunda akademik tartışmalar bulunur. Şâzelî evrâdı, tarikat müridleri tarafından günlük olarak okunur. Zikir ve hizb uygulamaları, kolların ve bölgelerin geleneğine göre farklılık gösterir.

Halifeleri ve İbn Atâullah

Ebu’l-Hasan eş-Şâzelî’nin başlıca halifesi Ebu’l-Abbâs el-Mürsî’dir (ö. 686/1287). Mürsî’nin öğrencisi İbn Atâullah es-Sekenderî (ö. 709/1309), yolun en etkili yazarlarındandır. el-Hikem adlı eseri, kısa ve veciz tasavvufî öğütlerden oluşur ve İslam dünyasında yaygın biçimde okunmuş, şerh edilmiştir. İbn Atâullah ayrıca Letâifü’l-minen adlı eseriyle Şâzelî şeyhlerinin menâkıbını anlatmıştır. Aynı zamanda Mâlikî fakih olan İbn Atâullah, tasavvufu şeriatla uyum içinde sunmuş; İbn Teymiyye ile yaşadığı bazı tartışmalar da kaynaklarda anılır. Bu bilgiler, yolun ilim ve irfan çizgisini gösterir.

Yayılış ve Kollar

Şâzelîlik, Mısır ve Kuzey Afrika’da yayıldıktan sonra Suriye, Hicaz ve Balkanlar’a ulaştı. Zamanla Medeniyye, Derkâviyye, Yeşrutiyye ve Fâsiyye gibi çeşitli kollara ayrıldı. Derkâviyye kolu özellikle Fas’ta etkili olmuştur; Medeniyye ise 19. yüzyılda Libya, Tunus ve Mısır’da yayıldı. Osmanlı topraklarında da Şâzelî tekkeleri (özellikle İstanbul ve Balkanlar’da) açıldı. Bu geniş yayılış, yolun farklı bölgesel geleneklere uyum sağlamasıyla mümkün oldu. Kollar arasındaki ayrıntılı farklar için TDV İslâm Ansiklopedisi’ndeki Şâzeliyye maddesine başvurulabilir. Anadolu’daki diğer yollar için Celvetilik yazısı okunabilir.

Fıkıh ve İtikattaki Konumu

Şâzelîlik bir fıkıh mezhebi değildir. Kuzey Afrika’daki Şâzelîler çoğunlukla Mâlikî, Mısır’da bir kısmı Şâfiî, Osmanlı coğrafyasında ise Hanefî mezhebine bağlıdır. İtikatta Eş’arî ve Mâtürîdî çizgi görülür. Mezhep ayrımı için mezhep nedir? Fıkhî ve itikadî mezhep ayrımı yazısı okunabilir. Şâzelîlikte de diğer tarikatlar gibi bazı uygulamalar (hizb okuma, şeyhe bağlılık, kerâmet anlatıları) bazı âlimlerce tartışılmıştır. Bu yazıda hiçbir yola yönelik övgü veya kötüleme yapılmamıştır.

Ebu’l-Abbâs el-Mürsî ve Silsile

Şâzelî silsilesi Ebu’l-Hasan eş-Şâzelî’den Hz. Hasan ve Hz. Ali üzerinden Hz. Peygamber’e ulaştırılır. Mürsî, Şâzelî’nin ölümünden sonra İskenderiye’deki yolun başına geçti ve Şâzelî ilkelerini yaymaya devam etti. Kaynaklara göre Mürsî, Endülüs kökenli bir tüccar ailesine mensuptu ve İskenderiye’de ticaret ile uğraşırken Şâzelî’ye intisap etti. Bu bilgi, yolun esnaf ve tüccar çevrelerinde yayılmasını açıklamak için sıkça anılır. Silsilenin tarihî doğrulaması her halka için aynı güçlükte olmayabilir; akademik çalışmalar bu konuda dikkatli bir dil kullanır.

Günümüzde ve Akademik Değerlendirme

Şâzelîlik günümüzde Kuzey Afrika, Mısır ve diğer ülkelerde varlığını sürdürmektedir. İbn Atâullah’ın el-Hikem’i, İslam dünyasında yaygın okunan klasik bir metindir ve çok sayıda şerhi vardır. Akademik çalışmalar, Şâzelîliğin tarihî gelişimini, toplum içindeki rolünü ve eserlerini incelemektedir. Okuyucular, daha ayrıntılı bilgi için TDV İslâm Ansiklopedisi ve ilgili akademik kaynaklara başvurabilir. Diğer yollar için Kübrevilik ve Çeştilik yazıları da okunabilir.

Sıkça Sorulan Sorular

Şâzelilik kime nispet edilir?

Ebu’l-Hasan eş-Şâzelî’ye (593/1196-656/1258) nispet edilir. Fas kökenli olup uzun süre Tunus’ta ve İskenderiye’de yaşamış, Mısır’da vefat etmiştir.

Şâzelî yolunda zikir ve dua nasıl yer alır?

Şâzelîlikte “hizb” adı verilen dua ve zikir düzenleri önemlidir. Hizbü’l-bahr ve Hizbü’l-kebîr, Şâzelî çevrelerde bilinen hizblerdendir.

İbn Atâullah es-Sekenderî kimdir?

Şâzelî yolunun üçüncü büyük şeyhi olarak anılan, el-Hikem adlı eseriyle tanınan İskenderiyeli âlimdir (ö. 709/1309).

Şâzelîlik hangi coğrafyalarda yayıldı?

Kuzey Afrika, Mısır, Suriye, Arabistan, Balkanlar ve Anadolu’da kolları bulunmuştur.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 28 Ağustos 2026 · Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi, "Şâzeliyye" ve "Ebü'l-Hasan eş-Şâzelî" maddeleri; İbn Atâullah es-Sekenderî, Letâifü'l-minen ve el-Hikem; Ahmet Yaşar Ocak (der.), Türkiye'de Tarikatlar; Kuşeyrî, er-Risâle; Sühreverdî, Avârifü'l-me'ârif

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

• İman nedir, kısaca nasıl tanımlanır?
• İmanın şartları kaçtır ve nelerdir?
• Âmentü duası nedir, ezberlemek şart mıdır?
• İman ile İslam arasında fark var mıdır?
• Kelime-i şehâdet nedir, söyleyen Müslüman olur mu?

Bu içerik nasıl hazırlandı? →