Öşür Nedir? Toprak Ürünlerinin Zekâtı Nasıl ve Ne Kadar Verilir?

Kısa cevap: Öşür, topraktan elde edilen ürünlerin zekâtıdır. Yağmur, nehir ve kaynak suyu gibi masrafsız yollarla sulanan arazinin ürününden onda bir (yüzde 10); motor, kuyu, ücretli su gibi masraf ve emek gerektiren yollarla sulanan arazinin ürününden yirmide bir (yüzde 5) verilir. Öşürde bir yıl geçmesi şartı aranmaz; ürün her hasat edildiğinde verilir. Diyanet İşleri Başkanlığı’nın benimsediği görüşe göre nisap, beş vesk yani yaklaşık 653 kilogramdır.

Ayet ve hadislerde öşür

Kur’an-ı Kerim’de, bağ ve bahçelerin nimetleri sayıldıktan sonra şöyle buyrulur: “Her biri meyve verdiği zaman meyvesinden yiyin. Hasat günü de hakkını verin, fakat israf etmeyin” (En’âm Suresi, 6/141). Peygamber Efendimiz oranı açıkça belirlemiştir: Yağmur ve pınarların suladığı yahut kendiliğinden sulanan üründe onda bir, hayvan gücüyle (emekle) sulananda yirmide bir vardır (Buhârî, Zekât 55). Nisap hakkında da “Beş veskten az üründe zekât yoktur” buyurmuştur (Buhârî, Zekât 4; Müslim, Zekât 1).

Hangi ürünlerden öşür verilir?

İmam Ebû Hanîfe’ye göre, toprağın gelirinden yararlanmak amacıyla ekilip biçilen her üründen, az olsun çok olsun öşür verilir: tahıl, bakliyat, meyve, sebze, pamuk, fındık, çay, zeytin ve benzeri. İmam Ebû Yûsuf ile İmam Muhammed ise iki kayıt getirir: Ürünün beş veske ulaşması ve bir yıl dayanabilecek türden olması. Şafii mezhebinde öşür, temel gıda olarak saklanabilen tahıl ve hurma-üzüm gibi ürünlerle sınırlıdır.

Din İşleri Yüksek Kurulu, ürün çeşidi bakımından Ebû Hanîfe’nin geniş kapsamlı görüşünü, nisap bakımından ise beş vesk ölçüsünü esas almaktadır. Tartıyla satılmayan ürünlerde, nisap için en düşük değerli ürünün 653 kilogramının bedeli ölçü alınır.

Oran nasıl belirlenir?

• Onda bir (yüzde 10): Yağmurla, akarsu veya kaynak suyuyla ücretsiz sulanan, kıraç araziler.
• Yirmide bir (yüzde 5): Motopomp, sondaj kuyusu, damla sulama, ücretli sulama suyu gibi masraflı yöntemlerle sulanan araziler.
• Karma sulama: Yılın çoğunda hangi yöntem kullanılmışsa o esas alınır; eşitse, âlimlerin bir kısmı yüzde 7,5 uygulanacağını söylemiştir.

Masraflar düşülür mü?

Klasik Hanefi kaynaklarında, tohum, işçilik, gübre gibi masrafların üründen düşülmeyeceği; oranın sulama masrafına göre yarıya indirilmesinin zaten bu külfeti gözettiği belirtilir. Günümüzde ise mazot, gübre, ilaç gibi girdi maliyetleri geçmişe kıyasla çok yükselmiştir. Din İşleri Yüksek Kurulu bu gerçeği dikkate alarak, modern üretimin getirdiği bu tür masrafların hasıladan düşülmesinin ve kalan üründen öşür verilmesinin mümkün olduğunu ifade etmiştir. Çiftçi, borçlanarak yaptığı üretim masraflarını düştükten sonra kalan ürün nisaba ulaşıyorsa öşrünü verir.

Öşür nasıl ve kime verilir?

1. Hasat tamamlandığında toplam ürün tartılır veya satış bedeli belirlenir.
2. Düşülebilecek masraflar çıkarılır, nisap kontrol edilir.
3. Sulama şekline göre yüzde 10 veya yüzde 5 ayrılır.
4. Öşür, ürünün kendisinden verilebileceği gibi bedeli para olarak da verilebilir.
5. Verileceği yerler zekâtla aynıdır: fakirler, düşkünler, borçlular ve Tevbe Suresi’nin 60. ayetinde sayılan diğer sınıflar.

Kiralık ve ortakçılıkla işlenen arazide durum

Tarla kiralanmışsa, ürünü elde eden kiracı olduğu için fetvaya esas alınan görüşe göre öşrü kiracı verir; mal sahibi ise aldığı kira parasını diğer birikimine ekler. Yarıcılık (müzâraa) usulüyle işlenen arazide her ortak kendi payına düşen ürünün öşründen sorumludur.

Öşür ile zekât arasındaki farklar

• Öşürde yıl geçme şartı yoktur; yılda iki ürün alınırsa iki kez verilir.
• Oran kırkta bir değil, onda bir veya yirmide birdir.
• Hanefi mezhebinde öşür toprağın ürününe bağlı bir yükümlülük olduğundan, çocuğun ve akıl hastasının arazisinden çıkan üründen de verilir.

Öşrün hikmeti

Toprak, emeğe en cömert karşılığı veren nimettir; bir tohum yüzlerce tane verir. Çiftçi tohumu atar, fakat yağmuru yağdıran, tohumu çatlatan ve başağı olgunlaştıran Allah’tır: “Ektiğinizi gördünüz mü? Onu siz mi bitiriyorsunuz, yoksa bitiren Biz miyiz?” (Vâkıa Suresi, 56/63-64). Öşür, bu nimete karşı somut bir şükürdür. Oranın, emeğin az olduğu yerde yüksek, emeğin ve masrafın çok olduğu yerde düşük tutulması, İslam’ın emeğe verdiği değeri ve yükümlülüklerde adaleti gözettiğini gösterir.

Kalem Suresi’nde anlatılan bahçe sahipleri kıssası da ibretliktir: Yoksullar gelmeden sabah erkenden ürünü devşirmeye ve onlara hiçbir şey vermemeye ahdeden bahçe sahipleri, sabah vardıklarında bahçelerini kapkara kesilmiş bulurlar (Kalem Suresi, 68/17-33). Kıssa, hasatta fakirin hakkını gözetmenin önemini çarpıcı biçimde öğretir.

Sık Sorulan Sorular

Ürünü satıp parasını aldım, ayrıca zekât da verecek miyim?

Öşrü verilen ürünün parası için aynı yıl içinde ayrıca zekât gerekmez. Bu para elinizde kalır, diğer birikimlerle nisaba ulaşır ve üzerinden bir kamerî yıl geçerse o zaman nakit olarak zekâta tabi olur.

Kendi tüketimim için bahçede yetiştirdiğim sebzeden öşür verir miyim?

Ev ihtiyacı için yetiştirilen az miktardaki ürün, nisabı esas alan görüşe göre öşre tabi değildir. Yine de hasattan komşuya, yoksula ikram etmek, ayetteki “hasat günü hakkını verin” buyruğunun ruhuna uygun güzel bir davranıştır.

Devletten aldığım tarımsal destek öşre tabi mi?

Destekleme ödemeleri ürün değil, nakittir. Doğrudan öşre tabi olmaz; elde kalırsa diğer birikimlerle birlikte zekât hesabına girer.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 21 Eylül 2026 · Kaynaklar: En'âm Suresi (6/141); Bakara Suresi (2/267); Buhârî, Zekât 4, 55; Müslim, Zekât 1; Kâsânî, Bedâiu's-sanâi', Kitâbü'z-Zekât; Din İşleri Yüksek Kurulu, Fetvalar, Öşür bölümü