Güncel Sorular
Teknoloji, iş hayatı, tıp ve ekonomiye dair yeni sorular. 228 soru ve cevap.
Oruç ve Ramazan Hakkında Güncel Sorular
Güncel sorular, klasik fıkıh kitaplarında doğrudan yer almayan ancak teknoloji, tıp, iş hayatı ve ekonomideki gelişmelerle ortaya çıkan; elektronik sigara, insülin pompası, dijital zekât ödemesi, uzaktan çalışma ve yeni tedavi yöntemleri gibi konulara dair meseleleri kapsar. Bu sorular, fıkhın temel ilkeleri ve Din İşleri Yüksek Kurulu kararları ışığında cevaplanır.
İslam hukukçuları, yeni meseleleri çözerken kıyas yoluyla eski hükümlerle benzerlik kurar. Örneğin orucu bozan şeylerin temel ölçüsü, bir maddenin doğal bir yoldan vücut boşluğuna ulaşmasıdır. Bu ölçüye göre buhar veya duman halinde solunan elektronik sigara orucu bozarken, deriden emilen yamalar ve deri altı iğneler bozmaz. Endoskopi, anjiyo ve benzeri tıbbi işlemlerin hükmü ise işlemin türüne ve kullanılan maddelere göre değişir.
Ekonomik konularda da yeni sorular gündeme gelmektedir: Kripto paralar, borsa hisseleri, döviz ve altın hesaplarının zekâtı; zekât ve fitrenin internet üzerinden güvenilir kurumlara ödenmesi; bağış kampanyaları gibi. Bu konularda kural olarak, zekâta tabi malın nisaba ulaşıp üzerinden bir yıl geçmesi ve zekâtın hak sahibine ulaşması esas alınır. Online ödeme, zekâtın vekâleten verilmesi niteliğindedir.
Güncel meselelerde görüşler zamanla gelişebilir. Bu nedenle bu bölümdeki cevaplar Diyanet'in yayımladığı son açıklamalar esas alınarak hazırlanmıştır; kişisel durumunuz için Alo 190 Fetva Hattı'na danışabilirsiniz. Uzaktan çalışma, vardiyalı mesai ve gece hayatının yoğunlaştığı günümüz şartları da Ramazan'ın yaşanma biçimini etkilemektedir. İş yerinde oruçlu olmayan arkadaşlara karşı hoşgörülü davranmak, oruçlu çalışanlara da iftar saatinde kolaylık sağlamak güzel bir davranıştır. Sosyal medyada paylaşılan ve kaynağı belirsiz fetvalara itibar etmeden, güvenilir kurumların açıklamalarını esas almak gerekir.
- Yeni meseleler kıyas ve temel ilkelerle çözülür.
- Elektronik sigara orucu bozar.
- Deri yaması ve deri altı iğne orucu bozmaz.
- Güvenilir kurumlara online zekât ödemesi geçerlidir.
Sık Sorulan Sorular
Mesai sonrası iş yerinde cemaatle teravih kılınabilir mi?
Evet, temiz ve uygun bir yer varsa iş yerinde cemaatle teravih kılınabilir. Teravihin camide kılınması daha faziletli olsa da evde, işyerinde veya başka bir mekânda cemaatle kılmak da caizdir. Özellikle gece vardiyasına kalanlar veya camiye uzak çalışanlar için bu güzel bir imkândır. Yatsının farzı kılındıktan sonra teravih kılınır, ardından vitir namazı eda edilir. İmam olacak kişinin namaz ve kıraat bilgisinin yeterli olmasına ve işverenin izin vermesine dikkat edilmelidir.
Sosyal medyadaki mezhep ve dinî tartışma gruplarına katılmak doğru mu?
İlim ve edep çerçevesinde fikir alışverişi yapılan gruplar faydalı olabilir; kavga, tekfir ve hakaretin olduğu yerlerden uzak durmak gerekir. Kur’an, tartışmanın en güzel şekilde yapılmasını emreder. Oysa pek çok çevrim içi tartışmada amaç hakkı bulmak değil, karşı tarafı yenmek olur; bu da kin, öfke ve dil günahlarına yol açar. Hz. Peygamber, haklı olduğu hâlde tartışmayı terk edene cennetin kenarında bir köşk vaat etmiştir. Oruçlu kişi için sükûneti korumak daha önceliklidir. Bir konuda gerçekten bilgi arıyorsanız tartışma gruplarından çok güvenilir kaynaklara başvurun.
İftar siparişini getiren kuryeye bahşiş vermek gerekli mi?
Hayır, bahşiş vermek zorunlu değildir; ancak gönül hoşluğuyla verilen bahşiş bir tür sadaka ve iyilik olarak sevaba vesile olur. Özellikle Ramazan’da iftar vaktine yetişmek için trafikte koşturan, çoğu zaman kendisi de oruçlu olan kuryeye güler yüz göstermek, teşekkür etmek ve imkân ölçüsünde bahşiş vermek güzel bir davranıştır. İftar vakti gelmişse ona bir hurma veya su ikram etmek, iftar ettirme sevabına da kapı açar. Buna karşılık siparişin gecikmesi yüzünden kuryeyi azarlamak, onu ağır ve haksız şikâyetlerle mağdur etmek kul hakkına girebilir.
Ortaklıkta ortağımdan habersiz kâr ayırmak orucumu etkiler mi?
Orucu bozmaz; ancak ortaktan habersiz kâr ayırmak emanete ihanettir ve kul hakkına girer. Kur’an’da ortakların çoğunun birbirine haksızlık ettiği, iman edip salih amel işleyenlerin ise bundan uzak durduğu bildirilir. Ortaklık, karşılıklı güvene dayalı bir akittir; gizlice alınan her kuruş helalleşmeyi gerektirir. Ramazan, hesapları açıkça konuşmak, eksik ödenen payları iade etmek ve ortakla helalleşmek için uygun bir zamandır. Orucun manevi faydası, bu tür hakları ödemekle tamamlanır.
Sahurdan sonra telefonla oyalanıp sabah namazını kaçırmak ne kadar vebal?
Farz bir namazı mazeretsiz vaktinden çıkarmak günahtır ve kaza edilmesi gerekir. Sahurdan sonra namaz vaktinin girmesini beklerken telefona dalmak, sonra uyuyakalıp namazı kaçırmak Ramazan’da sık yaşanan bir hatadır. Oruç tutup farz namazı terk etmek, ibadetin bütünlüğünü zedeler. Pratik çözümler şunlardır:
- Sahurdan sonra imsak vakti girince hemen sabah namazını kılın.
- Sahur sırasında telefonu uzağa koyun.
- Namaz için ayrı bir alarm kurun.
Kaçırdıysanız ilk fırsatta kaza edip tövbe edin.
Evlilik amacıyla tanışma uygulamalarını Ramazan’da kullanmak caiz mi?
Ciddi bir evlilik niyetiyle ve ölçülü iletişimle kullanılması tek başına haram değildir; ancak riskleri yüksektir ve Ramazan’ın hassasiyeti ayrıca gözetilmelidir. Evlenmek için eş aramak meşru bir niyettir. Fakat bu uygulamalar çoğu zaman gereksiz yazışmalara, harama bakmaya, sahte profillere ve dolandırıcılığa kapı açabilir. Oruçlu kişinin romantik ve şehevi yazışmalardan uzak durması orucun ruhuna uygundur. Tanışma ciddi bir aşamaya geldiğinde aileleri sürece dahil etmek, yazışmaları sade tutmak ve kişisel bilgileri korumak önemlidir. Mümkünse güvenilir aile ve çevre aracılığıyla tanışmak daha emniyetlidir.
Oruçluyken yemek reklamı veya yemek fotoğrafı çekmek caiz mi?
Evet, yemeği yemeden veya tadına bakmadan fotoğraflamak ve reklam çekimi yapmak orucu bozmaz. Yemeği görmek, kokusunu almak, hazırlamak veya sunmak orucu etkilemez. Ancak çekim sırasında ağza lokma almak, çiğneyip tükürmek gibi sahneler gerekiyorsa, bu işlerin iftardan sonraya bırakılması ya da oruç tutmayan birine yaptırılması uygundur. Tadına bakma gerçek bir zorunluluk olmadıkça mekruhtur; bu durumda yutulmaması ve ağzın iyice temizlenmesi gerekir.
Ramazan pidesi veya paketli üründe gramajı eksik vermek günah mı?
Evet, ölçü ve tartıda eksik vermek Kur’an’da açıkça kınanan bir günah ve kul hakkıdır. Mutaffifîn Suresi, ölçerken ve tartarken eksik yapanlara yazıklar olsun diye başlar; Şuayb peygamberin kavminin helak sebeplerinden biri de bu hiledir. Etikette 500 gram yazıp daha azını koymak, tartıya ayarla oynamak, ambalajı ürünle birlikte tartmak bu kapsamdadır. Her bir müşteriden alınan küçük bir fazla, toplandığında büyük bir haksız kazanca dönüşür ve sahipleri bilinmediği için helalleşmek de zorlaşır. Böyle bir hata yapmış esnaf tövbe eder ve tahmini haksız kazancı sadaka olarak ihtiyaç sahiplerine verir.
Altınımı bankaya rehin verip faizli kredi almak caiz mi?
Hayır, rehin verilmesi krediyi faizden kurtarmaz; faizli kredi, altın teminatlı olsa da faizli işlemdir. Rehin (teminat) İslam’da meşrudur; Hz. Peygamber de zırhını bir Yahudiye rehin bırakarak arpa almıştır. Ancak meşru olan, borca güvence olarak rehin vermektir; borcun faizli olması ayrı bir sorundur ve rehin bu sorunu ortadan kaldırmaz. Nakit ihtiyacı olan kişi için altını satmak, ihtiyaç geçince yeniden almak veya katılım bankalarının faizsiz ürünlerini araştırmak daha uygun yollardır. Rehin alınan malın, borç verenin kullanıp ondan faydalanması da menfaat sağlayan borç kapsamında değerlendirilir.
Ramazan’da gece sahur menüsü satan işletme açmak sevap mı?
Helal bir ticaret olarak caizdir ve niyete bağlı olarak sevaba da vesile olabilir. Sahur sünnettir; sahur yapmakta zorlanan öğrenciler, yalnız yaşayanlar veya gece çalışanlar için sahur imkânı sunmak onlara ibadette kolaylık sağlamaktır. Fiyatların makul tutulması, yemeklerin temiz ve helal olması, imsak vaktine dikkat edilerek servisin zamanında bitirilmesi gerekir. İmkânı olmayanlara askıda sahur gibi uygulamalarla destek olmak da bu hizmeti sadakaya dönüştürür.
Sanal gerçeklik (VR) gözlüğüyle Kâbe’yi gezmek umre veya hac yerine geçer mi?
Hayır, hiçbir şekilde geçmez. Hac ve umre, belirli vakitlerde bizzat Mekke’de bulunarak ihrama girmeyi, Kâbe’yi tavaf etmeyi ve diğer menasiki yerine getirmeyi gerektiren bedenî ibadetlerdir. Sanal ortamda yapılan gezinti, bu ibadetlerin hiçbir şartını karşılamaz. Bununla birlikte VR gözlüğüyle kutsal mekânları tanımak, hacca veya umreye hazırlık yapmak, özlem duymak ve tefekkür etmek için faydalı olabilir. Gidemeyen kişi niyetini ve duasını sürdürebilir; Allah, samimi niyetin karşılığını verecektir.
Spiral, hap gibi geçici doğum kontrol yöntemleri caiz mi?
Evet, eşlerin ortak rızasıyla geçici doğum kontrol yöntemlerini kullanmak caizdir. Peygamber Efendimiz döneminde sahâbîler azil yoluyla gebeliği önlemiş ve bu yasaklanmamıştır. Günümüzdeki hap, prezervatif, spiral gibi yöntemler de bu hükme kıyasla caiz görülür. Ancak kullanılacak yöntemin sağlığa zarar vermemesi, hekim kontrolünde seçilmesi gerekir. Döllenmiş yumurtanın tutunmasını engelleyen yöntemler konusunda bazı âlimler daha temkinlidir.
Kadın hastanın erkek doktora muayene olması caiz mi?
Evet, tedavi ihtiyacı varsa caizdir. İslâm’da zaruret, normalde yasak olan şeyleri mubah kılar ve sağlığı korumak bir zarurettir. Muayene sırasında yalnızca gerekli bölgenin açılması, mümkünse bir yakının veya hemşirenin yanında bulunması tavsiye edilir. Aynı yeterlilikte kadın hekim varsa onun tercih edilmesi daha uygundur. Ancak kadın hekim bulunamadığı veya uzmanlık gerektiren durumlarda tedaviyi geciktirmek doğru değildir. Aynı hüküm erkek hastanın kadın hekime muayenesi için de geçerlidir.
Kaza oruçlarımı telefon uygulamasıyla takip etmek doğru mu?
Evet, faydalı bir yöntemdir. Kaza borcunun doğru hesaplanması ve takibi önemlidir; kişi borcunu unutmamak için kayıt tutmakla yükümlüdür. Bir uygulama veya basit bir not, tutulan ve kalan günleri görmeyi kolaylaştırır. Ancak uygulamaların borç hesaplamasındaki varsayımlar (ergenlik yaşı, özel hâller) herkes için doğru olmayabilir; kendi durumunuzu gözden geçirin. Tam olarak bilinmeyen borçlarda en güçlü tahmine göre hareket edilir. Hesaplama konusunda tereddüdünüz varsa müftülüğe veya Alo 190’a danışın.
Kredi kartı borcunu başka bir kartla kapatmak (kart döndürmek) caiz mi?
Kart borcunu başka karttan faizli nakit avansla kapatmak caiz değildir; çünkü bir faizli borçtan kaçarken başka bir faizli borca girilmiş olur. Bazı kişiler borçlarını bir karttan diğerine aktararak bir süre idare etmeye çalışır; bu yöntem çoğu zaman borcu büyütür ve faiz sarmalına yol açar. Borçlarını ödemekte zorlanan kişi yeni harcamaları durdurmalı, bir ödeme planı çıkarmalı, gerekirse yakınlarından faizsiz borç istemeli veya bankayla faizsiz yapılandırma imkânlarını araştırmalıdır. Kur’an, darlık içindeki borçluya kolaylık gösterilmesini tavsiye eder; yakınların bu konuda destek olması büyük bir iyiliktir.
Müşteriyle yüz yüze çalışırken oruç ağız kokusu için ne yapabilirim?
Dişleri fırçalamak, misvak kullanmak veya ağzı suyla çalkalamak caizdir; yeter ki su ve macun yutulmasın. Oruçlunun ağız kokusu Allah katında güzel sayılsa da insanlarla iş yapan birinin karşısındakini rahatsız etmemeye özen göstermesi güzel ahlaktandır. Hanefîlere göre gün içinde misvak kullanmak mekruh değildir; Şâfiîler ise öğleden sonra kullanmayı mekruh görür. Sahurda bol su içmek, dili fırçalamak ve baharatlı yiyeceklerden kaçınmak da kokuyu azaltır.
Alkol veya jelatin içeren ilaç kullanmak caiz mi?
Helal bir alternatifi yoksa, tedavi zaruretiyle caizdir. Bazı şuruplarda çözücü olarak az miktarda alkol, kapsüllerde ise hayvansal jelatin bulunabilir. Âlimler, sarhoşluk vermeyecek kadar az olan ve ilacın içinde tamamen başka bir maddeye dönüşmüş katkıları hoş görmüştür. Bitkisel kapsül veya alkolsüz bir muadili bulunan ilaçlarda ise o muadilin tercih edilmesi gerekir. Eczacı veya hekiminize alternatif olup olmadığını sormanız yerinde olur.
Bana özel verilen indirim kodunu başkalarıyla paylaşmak caiz mi?
Kampanya şartlarında kodun kişiye özel olduğu ve devredilemeyeceği açıkça belirtilmişse paylaşmak doğru değildir; herkesin kullanabileceği genel kodları paylaşmakta ise sakınca yoktur. İndirim kodu, firmanın belirli şartlarla verdiği bir imkândır. Bu şartlar tarafların rızasıyla oluşan bir anlaşma niteliği taşır ve Kur’an, akitlere uyulmasını emreder. Firmanın “arkadaşına öner” gibi paylaşım amaçlı kodları ise zaten yayılması için verilmiştir. Kodu sahte hesaplarla tekrar tekrar kullanmak veya sistem açığından yararlanarak indirimi çoğaltmak da firmanın hakkını çiğnemektir. Küçük bir menfaat için helal-haram hassasiyetini kaybetmemek gerekir.
İş yeri iftarı için çalışanlardan zorunlu para toplamak doğru mu?
Hayır, gönülsüz alınan para ile yapılan iftar uygun değildir; katkı gönüllü olmalıdır. Kimsenin malı, gönül rızası olmadan helal olmaz. Mahcup olduğu için para veren ya da maddi durumu elvermeyen çalışan zor durumda kalabilir. Ortak iftar düzenlenecekse katkının isteğe bağlı olduğu açıkça söylenmeli, miktar belirlenmemeli veya giderleri işyeri karşılamalıdır. Böylece iftar, birlik ve muhabbet vesilesi olur; kimsenin içinde burukluk bırakmaz.
Sosyal medyadaki “oruç challenge” (meydan okuma) videolarına katılmak doğru mu?
Orucu bir yarışma veya gösteri malzemesine dönüştüren içerikler uygun değildir. Oruç, Allah rızası için tutulan bir ibadettir; “kaç saat dayanabilirim” gibi meydan okumalar, özellikle Müslüman olmayanların ibadeti deneme amacıyla yaptığı içeriklerde ibadetin anlamını daraltabilir. Bununla birlikte orucu tanıtan, saygılı ve doğru bilgi veren videolar, insanların İslâm’ı tanımasına vesile olabilir. Gençlerin sağlığını riske atan, su içmemeyi abartan veya oruç tutmayanlarla alay eden içeriklerden uzak durun. Asıl amaç görünmek değil, Allah’a yakınlaşmak olmalıdır.
Alkollü el dezenfektanı ve kolonya kullanmak namaz için sorun olur mu?
Hayır, sorun olmaz. İçmek için üretilmemiş, temizlik ve dezenfeksiyon amaçlı kullanılan alkol (etanol) içerikli maddeler, Diyanet’in çizgisine göre necis sayılmaz. Bu yüzden el dezenfektanı, kolonya veya alkollü mendil kullanıldıktan sonra el yıkanmadan namaz kılınabilir. Hastanelerde ve salgın dönemlerinde bu ürünler sağlığı korumak için önemlidir. Elbette alkollü içeceklerin tüketilmesi haramdır; bu hüküm onlarla karıştırılmamalıdır.
Birikimimi korumak için dolar veya euro alıp saklamak caiz mi?
Evet, döviz alıp saklamak caizdir; ancak alış işleminin peşin yapılması gerekir. Paranın parayla değişimi (sarf) fıkhen meşrudur ve şartı, tarafların bedelleri aynı anda teslim almasıdır. Bankada veya döviz bürosunda anında gerçekleşen alım satımlar bu şartı taşır. Birikimi enflasyona karşı korumak amacıyla döviz, altın gibi değer saklama araçlarına yönelmek de meşru bir tercihtir. Dövizin faizli vadeli hesapta tutulması ise getirisini faizli hâle getirir; vadesiz veya katılım hesabı tercih edilmelidir. Ülke parasının değer kaybetmesini fırsat bilip spekülatif amaçla sürekli al-sat yapmak ve bundan haksız kazanç beklemek ise ihtiyatla karşılanmalıdır.
Oruçluyken istemeden uygunsuz bir reklam veya görüntü ekrana gelirse orucum etkilenir mi?
Hayır, orucunuz etkilenmez ve istem dışı olduğu için günah da yazılmaz. İnsan, iradesi dışında gerçekleşen şeylerden sorumlu tutulmaz. Hz. Peygamber, ansızın gelen bakış hakkında gözün çevrilmesini öğütlemiştir. Önemli olan, görüntü fark edildiğinde bakmayı sürdürmemek ve ekranı hemen kapatmak veya geçmektir. Bu tür reklamlarla sık karşılaşıyorsanız reklam engelleyici kullanmak, uygulama ayarlarında hassas içerik filtrelerini açmak ve güvenilir olmayan sitelere girmemek iyi tedbirlerdir. Vesveseye kapılmayın; orucunuz geçerlidir.
Ramazan’da kısalan mesaide yetişmeyen işi evde tamamlamam gerekir mi?
Bu, işverenle yaptığınız anlaşmaya bağlıdır; iş sonuçlarından sorumluysanız teslim tarihine yetiştirmeniz gerekir. Mesai saatinin kısaltılması bazen iş yükünün azaltıldığı anlamına gelir, bazen de aynı işin daha kısa sürede bitirilmesi beklenir. Bunu baştan netleştirmek yanlış anlaşılmayı önler. İş sözünü tutmak dinen de sorumluluktur. Ancak işveren de çalışanı ücretsiz fazla çalışmaya zorlamamalıdır. İki tarafın da hakkını gözeten açık bir konuşma, en adil çözümdür.
Ev veya dükkân kira sözleşmesini döviz üzerinden yapmak caiz mi?
Fıkhen, kira bedelinin taraflarca bilinen ve belirli bir para birimiyle kararlaştırılması yeterlidir; bu yüzden dövizle kira belirlemek kendi başına haram değildir. Önemli olan bedelin baştan belli olması, tarafların gerçek rızası ve anlaşmanın yürürlükteki kanunlara uygun olmasıdır. Türkiye’de konut ve işyeri kiralarında dövizle sözleşme yapma konusunda yasal sınırlamalar bulunduğundan, önce mevzuat kontrol edilmelidir; kanuna aykırı şartlar ileride anlaşmazlığa ve kul hakkına yol açabilir. Ayrıca kur artışlarıyla kiracıyı ağır bir yük altında bırakmak merhamet ilkesiyle bağdaşmaz; hakkaniyetli bir artış ölçüsü üzerinde uzlaşmak en doğrusudur.
İnternetten veya yapay zekâdan okuduğum bilgiyle ilacımı bırakıp oruç tutabilir miyim?
Hayır, bu doğru değildir. İnternet ve yapay zekâ araçları genel bilgi verebilir, ancak kişiye özel bir teşhis ve tedavi kararı yerine geçmez. Oruç tutup tutamayacağınıza veya ilacınızın saatini nasıl düzenleyeceğinize, sizi muayene eden ve dosyanızı bilen hekiminiz karar vermelidir. Hanefî fıkhında da oruç ruhsatı için güvenilir, uzman bir hekimin görüşü esas alınır. Kendi başına ilaç bırakmak sağlığı tehlikeye atmak olur ki bu da dinen uygun değildir.
Oruçluyken internette ücret karşılığı sahte ürün yorumu yazmak orucumu etkiler mi?
Orucu fıkhen bozmaz, ancak yalan ve aldatma olduğu için günahtır ve orucun sevabını zedeler. Kullanmadığı bir ürün hakkında olumlu yorum yazmak veya rakip ürüne haksız olumsuz yorum bırakmak, alıcıları yanıltmaktır. Hz. Peygamber aldatanı kınamış, yalan söz ve yalanla amel etmeyi bırakmayan oruçlunun orucundan fayda göremeyeceğini bildirmiştir. Bu iş karşılığında alınan ücretin helalliği de şüphelidir. Gerçekten kullandığınız ürünler hakkında dürüst değerlendirme yazmak ise başkalarına yardımcı olan güzel bir davranıştır.
Yoğun iş temposu yüzünden Ramazan’da aileme vakit ayıramıyorum; ne yapmalıyım?
İftar ve sahuru mümkün olduğunca aileyle birlikte yapmak, Ramazan’ın aile bağını güçlendirme fırsatını değerlendirmenin en kolay yoludur. Ailenin de kişi üzerinde hakkı vardır; Peygamberimiz ibadet ve işte aşırıya kaçıp ailesini ihmal eden sahabiyi uyarmış, herkesin hakkını vermesini öğütlemiştir. Hafta sonlarını birlikte teravih, sohbet veya iftar davetleri için planlamak, iş dışındaki ekran süresini azaltmak ve çocuklarla küçük Ramazan etkinlikleri yapmak dengeyi kurmaya yardımcı olur.