Arap Edebiyatında Muallakat ve İslam Sonrası Şiir

Muallakat, İslam öncesi (cahiliye) Arap şiirinin en seçkin örnekleri kabul edilen yedi (bazı rivayetlerde on) kasideden oluşan koleksiyondur. İslam’dan sonra Arap şiiri, yeni değerlerle gelişmiş; Hassân b. Sâbit gibi şairler Peygamber’i öven ve İslam’ı savunan şiirler söylemiştir.

Muallakat nedir?

Muallakat, “asılmış olanlar” anlamına gelir. Rivayete göre bu kasideler altın suyuyla yazılarak Kâbe duvarına asılmıştır. Ancak bu rivayetin tarihî dayanağı zayıftır ve araştırmacılar arasında tartışmalıdır. Daha makul görüş, bu şiirlerin Arap edebî zevkinin zirvesi sayıldığı için derlendiği ve “değerli, süslü” anlamında bu adı aldığıdır. Koleksiyonun şairleri arasında İmruülkays, Tarafe, Züheyr b. Ebî Sülmâ, Lebîd b. Rebîa, Antere b. Şeddâd, Amr b. Külsûm ve Hâris b. Hilliza yer alır. Bu kasideler; sahra hayatı, aşk, kabile gururu, kahramanlık, cömertlik, at ve deve tasvirleri gibi temaları işler.

Cahiliye şiirinin özellikleri

Cahiliye şiiri, sözlü gelenekle yaşamış ve kabile kimliğini yansıtmıştır. Şair, kabilenin sözcüsü ve hafızasıdır. Kaside formu nesib (aşk ve atlar), rahil (yolculuk) ve methiye/fahr (övgü) bölümlerinden oluşur. Şiirlerde cömertlik, cesaret ve kabileye bağlılık gibi değerler övülürken, bazen içki, kumar ve kabile savaşları da yer alır. Kur’an-ı Kerim bu çağın dil ve belagat düzeyini aşan bir sesle gelmiş, Arapların şiirdeki ustalığına rağmen benzerini getirememeleri, i’câz tartışmalarının konusu olmuştur.

Kur’an’ın şiire bakışı

Şuarâ Suresi’nin son ayetlerinde şairler hakkında şöyle buyrulur: “Şairlere ise sadece azgınlar uyar. Görmedin mi onların her vadide şaşkın şaşkın dolaştıklarını ve yapmadıklarını söylediklerini? Ancak iman edip salih amel işleyenler, Allah’ı çokça anan ve haksızlığa uğradıktan sonra kendilerini savunanlar müstesnadır” (26/224-227). Bu ayetler, yalan, abartı ve ahlaksızlık yönündeki şiiri kınarken, iman ve salih amel sahibi şairleri istisna eder. Bu istisna üzerine Hassân b. Sâbit gibi şairlerin faaliyetleri dinen meşru kabul edilmiştir. Hadiste “Şiirde bir hikmet vardır” buyrulur (Buhârî, Edeb).

İslam sonrası şiir ve Hassân b. Sâbit

İslam’ın doğuşuyla birlikte Arap şiiri yeni bir kimlik kazanmıştır. Hassân b. Sâbit, Kâ’b b. Mâlik ve Abdullah b. Revâha, müşriklerin hicivlerine karşılık Peygamber’i ve Müslümanları savunan şiirler söylemiştir. Peygamberimiz, Hassân için mescitte minber koydurmuş ve onun için dua etmiştir (Buhârî, Salât; Müslim, Fezâilü’s-sahâbe). Kâ’b b. Züheyr’in “Bânet Suâd” kasidesi de bu dönemin önemli eserlerindendir (Kaside nedir? Kaside-i Bürde). Emevi dönemde Ferazdak, Cerîr ve Ahtal gibi şairler “nakâid” (şiir yarışmaları) geleneğini sürdürmüş; Abbasi dönemde Ebû Nüvâs, Mütenebbî ve Ebu’l-Alâ el-Maarrî gibi isimler Arap şiirini zirveye taşımıştır.

Muallakat’ın İslam âlimlerine etkisi

Kur’an’ın dil ve anlamını doğru anlamak için cahiliye şiiri tefsir ve dil çalışmalarında kaynak olarak kullanılmıştır. İbn Abbas’a atfedilen rivayetlerde, Kur’an’daki garip kelimelerin anlamı sorulduğunda Arap şiirinden şahit getirildiği anlatılır. Bu nedenle dil bilginleri Muallakat ve diğer cahiliye şiirlerini derleyerek şerh etmiştir. Zevzenî ve Tebrizî’nin şerhleri öne çıkar. Bu yönüyle cahiliye şiiri, İslam bilimlerinin dil temelinin bir parçası olmuştur.

Türk edebiyatıyla ilişki

Arap şiiri, kaside ve gazel biçimleri yoluyla divan edebiyatını etkilemiştir. Bu bağlamda Türk edebiyatındaki dinî türlerin anlaşılması için Arap kaside geleneğini bilmek gerekir (Naat nedir?). Fars edebiyatıyla birlikte Arap şiiri, Osmanlı divan edebiyatının iki temel kaynağından biri olmuştur (Fars edebiyatı: Sa’dî, Hâfız ve Attâr).

İlgili konular

Halk anlatıları ve edebiyat geleneği için Hikâye-i Ebû Ali Sina ve halk anlatıları, ahlak eserleri için Atabetü’l-Hakayık ve tekke şiiri için Tekke edebiyatı yazıları incelenebilir.

Şiirin sosyal işlevi ve Muallakat’tan örnek temalar

Cahiliye toplumunda şair, kabilenin diplomatı, tarihçisi ve savunucusuydu. Bir kabilede şairin ortaya çıkması bayram olarak kutlanır, şiir savaşlarda manevi silah sayılırdı. İmruülkays’ın kasidesi gazel ve tabiat tasvirlerinin, Tarafe’nin kasidesi hayat felsefesi ve devenin tasvirinin, Antere’nin kasidesi kahramanlık ve aşkın, Züheyr’in kasidesi ise barış ve hikmet çağrısının öne çıktığı örneklerdir. Züheyr’in kasidesi, kabileler arası kan davalarını sona erdirmeye çalışan arabulucuları övdüğü için ahlaki bir ağırlığa sahiptir. Bu temalar, İslam’ın sonradan getireceği barış, adalet ve ahlak ilkelerinin Arap toplumunda zeminini hazırlayan değerlerin bir kısmını da yansıtır.

İslam, kabile asabiyetini ve haksız kan davalarını reddetmiş; hiciv ve iftirayı yasaklamıştır. Hz. Peygamber’in şairleri Müslümanları savunmak üzere teşvik etmesi, şiirin meşru bir araç olabileceğini gösterir. Ancak aynı zamanda yalan, abartı ve kötü sözlere karşı da uyarılmıştır. Hadiste “Birinizin karnının irinle dolması, şiirle dolmasından hayırlıdır” buyrulur (Buhârî, Edeb; Müslim, Şiir); âlimler bu hadisi, şiirin ibadetten ve Kur’an’dan alıkoyacak ölçüde meşgul etmesi veya kötü içerikli olması şeklinde yorumlar. Böylece şiire karşı denge gözeten bir tutum ortaya çıkar.

Sıkça Sorulan Sorular

Muallakat nedir?

Cahiliye döneminin en seçkin sayılan yedi (bazı rivayetlerde on) Arap kasidesinin derlemesidir.

Muallakat Kâbe’ye mi asılmıştı?

Rivayet edilir; ancak tarihî dayanağı zayıftır ve araştırmacılar arasında tartışmalıdır.

Kur’an şiire karşı mıdır?

Şuarâ Suresi yalan ve sapkın şiiri kınar, iman ve salih amel sahibi şairleri istisna eder.

Hassân b. Sâbit kimdir?

Peygamber’i öven ve İslam’ı savunan şiirler söyleyen sahabe şairdir.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 17 Temmuz 2026 · Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi, "Muallakāt" ve "Hassân b. Sâbit" maddeleri; İbn Hişâm, es-Sîre; Şuarâ Suresi (26/224-227); Buhârî, Edeb

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

• İman nedir, kısaca nasıl tanımlanır?
• İmanın şartları kaçtır ve nelerdir?
• Âmentü duası nedir, ezberlemek şart mıdır?
• İman ile İslam arasında fark var mıdır?
• Kelime-i şehâdet nedir, söyleyen Müslüman olur mu?

Bu içerik nasıl hazırlandı? →