Peştunlar İslam’la Nasıl Tanıştı? Tarihî Süreç ve Kaynaklar

Peştunların (Afganlar) yaşadığı Süleyman Dağları ve Horasan bölgesinin İslam'la tanışması, Kays Abdürreşîd rivayeti, Saffarî ve Gazneli dönemi ve Peştun kabilelerinin Müslüman kimliğinin oluşumu.

Bu yazıda öğrenecekleriniz

Peştunlar ve Coğrafya
İslam Öncesi Dinî Ortam
İlk Fetihler ve Direniş (VII-IX. Yüzyıl)

Peştunlar (Afganlar), Afganistan’ın doğu ve güneyi ile Pakistan’ın kuzeybatısında yaşayan, Peştuca konuşan bir halktır. Arap fetihleri VII. yüzyılda bölgeye ulaştı; Peştunların büyük kısmı Saffarî ve özellikle Gazneli dönemlerinde Müslüman oldu. Halk geleneği ise İslam’a girişi Kays Abdürreşîd rivayetiyle anlatır.

Peştunlar ve Coğrafya

Peştunlar, Süleyman Dağları, Kandahar, Kabil, Celalabad, Peşaver, Kvetta’nın kuzeyi ve Hayber Geçidi çevresinde yaşar. Nüfusları için tahminler Afganistan’da on beş-yirmi milyon, Pakistan’da on beş-yirmi milyon civarındadır; sayımlar kesin değildir. Peştuca, Doğu İran dillerine mensup bir dildir. Peştunlar, kabile temelli bir toplumsal yapıya sahiptir; Durrani (Abdali), Gılzay (Hotaki), Yusufzay, Afrîdî, Hattak, Mahsud ve Bangaş gibi büyük kabile konfederasyonları vardır. “Peştunvali” adlı yazısız kabile kanunu, misafirperverlik (melmastia), sığınma (nanawatai), intikam (badal) ve onur (nang) ilkelerini içerir. Bu yapının İslam ile ilişkisi hem uyum hem gerilim içerir.

İslam Öncesi Dinî Ortam

İslam’dan önce bölge Budizm, Hinduizm, Zerdüştlük ve yerel inançların yaşandığı bir mozaikti. Kabil ve Zabulistan’da Türk Şahîler ve Hindu Şahîler hüküm sürdü; Bamiyan Budist merkezi olarak ünlüydü. Süleyman Dağları’ndaki kabileler Eftalit ve Kuşan dönemlerinden gelen kültürel mirasları taşıyordu. Bölge halkı Arap fetihlerine uzun süre direndi; Zunbil hanedanı (Zabulistan) ve Kabil Şahîleri dağlık bölgelerde bağımsızlığı sürdürdü. Bu direniş, İslam’ın bölgede kademeli ve geç yerleşmesine yol açtı.

İlk Fetihler ve Direniş (VII-IX. Yüzyıl)

Hz. Osman döneminde Abdullah b. Âmir komutasında Horasan, Herat ve Sistan fethedildi (651-652). Ardından Emevî valileri Kabil ve Zabulistan’a seferler düzenledi (Abdurrahman b. Semure, 653-655). Kâbil Şahîleri ve Zunbil hanedanı, Arap seferlerine yüzyıllarca direnerek bölgeyi Müslüman yönetimine bırakmadı. Abbasî döneminde Tahirîler, Horasan’ı yönetti; Saffarîler, Yakub b. Leys es-Saffâr komutasında 870’te Kabil’i aldı ve Zunbil’i yendi. Bu fetih, Kabil bölgesinde kalıcı İslam hâkimiyetinin başlangıcı sayılır. Arap kaynaklarında “Afgan” adı ilk olarak X. yüzyıl Hudûdü’l-âlem’de Süleyman Dağları’nda yaşayan halk için kullanılır; bu kayıtlar, Peştunların bu dönemde Müslüman olduğuna ve dağlarda yaşadığına işaret eder.

Gazneliler ve Kitlesel İslamlaşma

Sebüktigin (977-997) ve oğlu Gazneli Mahmud (998-1030) döneminde Gazne merkezli Türk-İslam devleti, Peştun kabilelerinin dinî ve siyasi yapısını belirgin biçimde etkiledi. Gazneliler, Süleyman Dağları’ndaki Afgan kabilelerini kendi ordularına katıp Hindistan seferlerine götürdü; bu seferler hem İslam’ın yayılmasını hem Peştun savaşçıların ganimet ve itibar kazanmasını sağladı. Beyhakî gibi tarihçiler, Gazneli ordusunda “Afgan” birliklerinden söz eder. Gur devleti (XII. yüzyıl) de bölgeye İslam’ı pekiştirdi. Peştun kabilelerinin büyük çoğunluğu bu dönemde Müslüman oldu; Sünnî-Hanefî mezhebi benimsendi.

Kays Abdürreşîd Rivayeti

Peştun halk geleneğine göre bütün Peştun kabileleri, Peygamberimiz’in zamanında yaşamış Kays Abdürreşîd’in torunlarıdır. Rivayete göre Kays, Halid b. Velid’in daveti üzerine Medine’ye gitmiş, Peygamberimiz’le görüşüp Müslüman olmuş, ona “Abdürreşîd” ismi verilmiş ve Peygamberimiz onun soyuna “Pehtan” (dümen) adının verilmesini istemiştir. Bu rivayet, ilk kez XVII. yüzyılda Nimetullah el-Herevî’nin “Mahzen-i Afgânî” adlı eserinde yer alır ve daha eski güvenilir kaynaklarda geçmez. Akademik araştırmalar, bu rivayeti Peştun kabilelerinin İslam’la erken ve doğrudan bağlantı kurma arzusunu yansıtan bir soy efsanesi olarak değerlendirir. Rivayetin sevgi ve bağlılık ifadesi olarak kültürel değeri bulunmakla birlikte tarihsel kanıt değeri sınırlıdır. Dolayısıyla “rivayete göre” ifadesiyle aktarılmalıdır.

Tasavvuf ve Medrese ile Yaygınlaşma

Peştunlar arasında İslam’ın yerleşmesinde sûfî şeyhlerin payı büyüktür. Çiştî tarikatı, Nakşibendî-Mücaddidî çizgisi ve Kādirî tarikatı Peştun bölgelerinde yayıldı. Şeyh Rahman Baba (ö. 1715) Peşaver’de yaşayan sûfî şair olup şiirleriyle halkın ahlak ve maneviyatını etkiledi. Medreseler köy ve kasabalarda dinî eğitimin kaynağı olmuştur. Bu süreç, Peştunvali ile İslam hukukunun iç içe işlemesini sağladı. Peştun toplumunda cami imamı olan “molla” ve “mevlevi” ünvanlı din adamları sosyal otorite taşır. Devamında Peştunların tarihi ve toplumsal yapısı için Peştunlar tarihi ve Peştunlar arasında dinî kültür, gelenek ve adetler yazıları okunabilir.

Kaynakların Değerlendirilmesi

Hudûdü’l-âlem ve İbn Havkal, Afgan adını ve Süleyman Dağları’ndaki halkı kaydeder.
Gazneli dönemi tarihçileri (Beyhakî, Utbî) Afgan birliklerinden söz eder.
Nimetullah el-Herevî’nin Mahzen-i Afgânî’si, soy efsanelerini içerdiğinden eleştirel okunmalıdır.

Komşu Beluci halkının İslam’la tanışması için Beluciler İslam’la nasıl tanıştı?, Tacikler için Tacikler İslam’la nasıl tanıştı? yazıları incelenebilir.

Peştunvali ve İslam Hukuku

Peştun toplumunda İslam, kabile örfüyle birlikte yaşanır. Misafirperverlik ve sığınma ilkeleri İslam ahlakıyla örtüşür; Peygamberimiz’in misafire ikram buyruğu (Buhârî, Edeb) bu geleneği besler. Buna karşılık intikam (badal) ve bazı evlilik ve miras uygulamaları, şer’î hükümlerle uyuşmayabilir; din âlimleri bu noktada sulh, diyet ve kadının mirasının gözetilmesi gibi İslam ilkelerine vurgu yapar. İki hukuk sistemi arasındaki bu ilişki, bugün de Peştun toplumunun dinî ve sosyal tartışmalarının merkezindedir. Konunun tarihî seyri sonraki yazılarda ele alınmaktadır.

Sıkça Sorulan Sorular

Kays Abdürreşîd rivayeti nedir?

Peştun geleneğinde, kabilelerin atasının Peygamberimiz zamanında Medine’ye giderek Müslüman olan Kays Abdürreşîd olduğu anlatılır; bu rivayet XVII. yüzyıl kaynaklarında geçer ve tarihî olarak doğrulanmamıştır.

Peştunlar İslam’ı ne zaman kabul etti?

Arap fetihleri VII. yüzyılda bölgeye ulaştı; Peştun kabilelerinin büyük kısmı IX-XI. yüzyıllarda, özellikle Saffarî ve Gazneli dönemlerinde Müslüman oldu.

Peştun mezhebi nedir?

Büyük çoğunluğu Sünnî-Hanefî’dir; küçük Şiî gruplar (Turi, Bangaş kabileleri) vardır.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 27 Nisan 2026 · Kaynaklar: Hudûdü'l-âlem (982); Nimetullah el-Herevî, Mahzen-i Afgânî; Beyhakî, Târîh-i Beyhakî; TDV İslâm Ansiklopedisi, "Afganlar" ve "Gazneliler" md.

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

Bu içerik faydalı oldu mu?

Geri bildiriminiz içeriklerimizi geliştirmemize yardım eder.

Bu içerik nasıl hazırlandı? →